Ovid
43 B.C.E.-17 A.C.E. - Wrote in Latin
Metamorphoseon
Written 1 A.C.E.
(Original Latin Version).
Metamorphoseon
Ovid,
43 B.C.-17 or 18 A.D.
Ehwald's edition, ca. 1904.
Latin.
Commercial use prohibited.
Metamorphoseon
Metamorphoseon Liber I
1:1 In nova fert animus mutatas dicere formas
1:2 corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas)
1:3 adspirate meis
primaque ab origine mundi
1:4 ad mea perpetuum deducite
tempora carmen!
1:5 Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum
1:6 unus erat toto naturae vultus in orbe,
1:7 quem dixere chaos: rudis indigestaque moles
1:8 nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem
1:9 non bene iunctarum discordia semina rerum.
1:10 nullus adhuc mundo praebebat lumina Titan,
1:11 nec nova crescendo reparabat cornua Phoebe,
1:12 nec circumfuso pendebat in aere tellus
1:13 ponderibus librata suis, nec bracchia longo
1:14 margine terrarum porrexerat Amphitrite;
1:15 utque erat et tellus illic et pontus et aer,
1:16 sic erat instabilis tellus, innabilis unda,
1:17 lucis egens aer; nulli sua forma manebat,
1:18 obstabatque aliis aliud, quia corpore in uno
1:19 frigida pugnabant calidis, umentia siccis,
1:20 mollia cum duris, sine pondere, habentia pondus.
1:21 Hanc deus et melior litem natura diremit.
1:22 nam caelo terras et terris abscidit undas
1:23 et liquidum spisso secrevit ab aere caelum.
1:24 quae postquam evolvit caecoque exemit acervo,
1:25 dissociata locis concordi pace ligavit:
1:26 ignea convexi vis et sine pondere caeli
1:27 emicuit summaque locum sibi fecit in arce;
1:28 proximus est aer illi levitate locoque;
1:29 densior his tellus elementaque grandia traxit
1:30 et pressa est gravitate sua; circumfluus umor
1:31 ultima possedit solidumque coercuit orbem.
1:32 Sic ubi dispositam quisquis fuit ille deorum
1:33 congeriem secuit sectamque in membra coegit,
1:34 principio terram, ne non aequalis ab omni
1:35 parte foret, magni speciem glomeravit in orbis.
1:36 tum freta diffundi rapidisque tumescere ventis
1:37 iussit et ambitae circumdare litora terrae;
1:38 addidit et fontes et stagna inmensa lacusque
1:39 fluminaque obliquis cinxit declivia ripis,
1:40 quae, diversa locis, partim sorbentur ab ipsa,
1:41 in mare perveniunt partim campoque recepta
1:42 liberioris aquae pro ripis litora pulsant.
1:43 iussit et extendi campos, subsidere valles,
1:44 fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes,
1:45 utque duae dextra caelum totidemque sinistra
1:46 parte secant zonae, quinta est ardentior illis,
1:47 sic onus inclusum numero distinxit eodem
1:48 cura dei, totidemque plagae tellure premuntur.
1:49 quarum quae media est, non est habitabilis aestu;
1:50 nix tegit alta duas; totidem inter utramque locavit
1:51 temperiemque dedit mixta cum frigore flamma.
1:52 Inminet his aer, qui, quanto est pondere terrae
1:53 pondus aquae levius, tanto est onerosior igni.
1:54 illic et nebulas, illic consistere nubes
1:55 iussit et humanas motura tonitrua mentes
1:56 et cum fulminibus facientes fulgura ventos.
1:57 His quoque non passim mundi fabricator habendum
1:58 aera permisit; vix nunc obsistitur illis,
1:59 cum sua quisque regat diverso flamina tractu,
1:60 quin lanient mundum; tanta est discordia fratrum.
1:61 Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit
1:62 Persidaque et radiis iuga subdita matutinis;
1:63 vesper et occiduo quae litora sole tepescunt,
1:64 proxima sunt Zephyro; Scythiam septemque triones
1:65 horrifer invasit Boreas; contraria tellus
1:66 nubibus adsiduis pluviaque madescit ab Austro.
1:67 haec super inposuit liquidum et gravitate carentem
1:68 aethera nec quicquam terrenae faecis habentem.
1:69 Vix ita limitibus dissaepserat omnia certis,
1:70 cum, quae pressa diu fuerant caligine caeca,
1:71 sidera coeperunt toto effervescere caelo;
1:72 neu regio foret ulla suis animalibus orba,
1:73 astra tenent caeleste solum formaeque deorum,
1:74 cesserunt nitidis habitandae piscibus undae,
1:75 terra feras cepit, volucres agitabilis aer.
1:76 Sanctius his animal mentisque capacius altae
1:77 deerat adhuc et quod dominari in cetera posset:
1:78 natus homo est, sive hunc divino semine fecit
1:79 ille opifex rerum, mundi melioris origo,
1:80 sive recens tellus seductaque nuper ab alto
1:81 aethere cognati retinebat semina caeli.
1:82 quam satus Iapeto, mixtam pluvialibus undis,
1:83 finxit in effigiem moderantum cuncta deorum,
1:84 pronaque cum spectent animalia cetera terram,
1:85 os homini sublime dedit caelumque videre
1:86 iussit et erectos ad sidera tollere vultus:
1:87 sic, modo quae fuerat rudis et sine imagine, tellus
1:88 induit ignotas hominum conversa figuras.
1:89 Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo,
1:90 sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat.
1:91 poena metusque aberant, nec verba minantia fixo
1:92 aere legebantur, nec supplex turba timebat
1:93 iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti.
1:94 nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem,
1:95 montibus in liquidas pinus descenderat undas,
1:96 nullaque mortales praeter sua litora norant;
1:97 nondum praecipites cingebant oppida fossae;
1:98 non tuba derecti, non aeris cornua flexi,
1:99 non galeae, non ensis erat: sine militis usu
1:100 mollia securae peragebant otia gentes.
1:101 ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis
1:102 saucia vomeribus per se dabat omnia tellus,
1:103 contentique cibis nullo cogente creatis
1:104 arbuteos fetus montanaque fraga legebant
1:105 cornaque et in duris haerentia mora rubetis
1:106 et quae deciderant patula Iovis arbore glandes.
1:107 ver erat aeternum, placidique tepentibus auris
1:108 mulcebant zephyri natos sine semine flores;
1:109 mox etiam fruges tellus inarata ferebat,
1:110 nec renovatus ager gravidis canebat aristis;
1:111 flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
1:112 flavaque de viridi stillabant ilice mella.
1:113 Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso
1:114 sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,
1:115 auro deterior, fulvo pretiosior aere.
1:116 Iuppiter antiqui contraxit tempora veris
1:117 perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos
1:118 et breve ver spatiis exegit quattuor annum.
1:119 tum primum siccis aer fervoribus ustus
1:120 canduit, et ventis glacies
adstricta pependit;
1:121 tum primum subiere domos; domus antra fuerunt
1:122 et densi frutices et vinctae cortice virgae.
1:123
semina tum primum longis Cerealia sulcis
1:124 obruta sunt, pressique iugo
gemuere iuvenci.
1:125
Tertia post illam successit aenea proles,
1:126 saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,
1:127 non scelerata tamen; de duro est ultima ferro.
1:128 protinus inrupit venae peioris in aevum
1:129 omne nefas: fugere pudor verumque fidesque;
1:130 in quorum subiere locum fraudesque dolusque
1:131 insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.
1:132 vela dabant ventis nec adhuc bene noverat illos
1:133 navita, quaeque prius steterant in montibus altis,
1:134 fluctibus ignotis insultavere carinae,
1:135 communemque prius ceu lumina solis et auras
1:136 cautus humum longo signavit limite mensor.
1:137 nec tantum segetes alimentaque debita dives
1:138 poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae,
1:139 quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,
1:140 effodiuntur opes, inritamenta malorum.
1:141 iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum
1:142 prodierat, prodit bellum, quod pugnat utroque,
1:143 sanguineaque manu crepitantia concutit arma.
1:144 vivitur ex rapto: non hospes ab hospite tutus,
1:145 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est;
1:146 inminet exitio vir coniugis, illa mariti,
1:147 lurida terribiles miscent aconita novercae,
1:148 filius ante diem patrios inquirit in annos:
1:149 victa iacet pietas, et virgo caede madentis
1:150 ultima caelestum terras Astraea reliquit.
1:151 Neve foret terris securior arduus aether,
1:152
adfectasse ferunt regnum caeleste gigantas
1:153 altaque congestos struxisse ad
sidera montis.
1:154 tum pater omnipotens misso perfregit Olympum
1:155 fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae.
1:156
obruta mole sua cum corpora dira iacerent,
1:157 perfusam multo natorum sanguine Terram
1:158 immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem
1:159 et,
ne nulla suae stirpis monimenta manerent,
1:160 in faciem vertisse hominum; sed et illa
propago
1:161 contemptrix superum saevaeque avidissima caedis
1:162 et violenta fuit: scires e sanguine natos.
1:163 Quae pater ut summa
vidit Saturnius arce,
1:164 ingemit et facto nondum vulgata recenti
1:165 foeda Lycaoniae referens convivia mensae
1:166
ingentes animo et dignas Iove concipit iras
1:167 conciliumque vocat: tenuit mora nulla
vocatos.
1:168 Est via sublimis, caelo manifesta sereno;
1:169 lactea nomen habet, candore notabilis ipso.
1:170 hac iter est superis ad
magni tecta Tonantis
1:171 regalemque domum: dextra laevaque deorum
1:172 atria nobilium valvis celebrantur apertis.
1:173 plebs
habitat diversa locis: hac parte potentes
1:174 caelicolae clarique suos posuere penates;
1:175 hic locus est, quem, si verbis audacia detur,
1:176
haud timeam magni dixisse Palatia caeli.
1:177 Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu,
1:178 celsior ipse loco sceptroque innixus eburno
1:179 terrificam capitis concussit terque quaterque
1:180 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit.
1:181 talibus inde modis ora indignantia solvit:
1:182 'non ego pro mundi regno magis anxius illa
1:183 tempestate fui, qua centum quisque parabat
1:184 inicere anguipedum captivo bracchia caelo.
1:185 nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno
1:186 corpore et ex una pendebat origine bellum;
1:187 nunc mihi qua totum Nereus circumsonat orbem,
1:188 perdendum est mortale genus: per flumina iuro
1:189 infera sub terras Stygio labentia luco!
1:190 cuncta prius temptanda, sed inmedicabile curae
1:191 ense recidendum, ne pars sincera trahatur.
1:192 sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, nymphae
1:193 faunique satyrique et monticolae silvani;
1:194 quos quoniam caeli nondum dignamur honore,
1:195 quas dedimus, certe terras habitare sinamus.
1:196 an satis, o superi, tutos fore creditis illos,
1:197 cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque,
1:198 struxerit insidias notus feritate Lycaon?'
1:199 Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum
1:200 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit
1:201 sanguine Caesareo Romanum exstinguere nomen,
1:202 attonitum tantae subito terrore ruinae
1:203 humanum genus est totusque perhorruit orbis;
1:204 nec tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum
1:205 quam fuit illa Iovi. qui postquam voce manuque
1:206 murmura conpressit, tenuere silentia cuncti.
1:207 substitit ut clamor pressus gravitate regentis,
1:208 Iuppiter hoc iterum sermone silentia rupit:
1:209 'ille quidem poenas (curam hanc dimittite!) solvit;
1:210 quod tamen admissum, quae sit vindicta, docebo.
1:211 contigerat nostras infamia temporis aures;
1:212 quam cupiens falsam summo delabor Olympo
1:213 et deus humana lustro sub imagine terras.
1:214 longa mora est, quantum noxae sit ubique repertum,
1:215 enumerare: minor fuit ipsa infamia vero.
1:216 Maenala transieram latebris horrenda ferarum
1:217 et cum Cyllene gelidi pineta Lycaei:
1:218 Arcadis hinc sedes et inhospita tecta tyranni
1:219 ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem.
1:220 signa dedi venisse deum, vulgusque precari
1:221 coeperat: inridet primo pia vota Lycaon,
1:222 mox ait "experiar deus hic discrimine aperto
1:223 an sit mortalis: nec erit dubitabile verum."
1:224 nocte gravem somno necopina perdere morte
1:225 comparat: haec illi placet experientia veri;
1:226 nec contentus eo, missi de gente Molossa
1:227 obsidis unius iugulum mucrone resolvit
1:228 atque ita semineces partim ferventibus artus
1:229 mollit aquis, partim subiecto torruit igni.
1:230 quod simul inposuit mensis, ego vindice flamma
1:231 in domino dignos everti tecta penates;
1:232 territus ipse fugit nactusque silentia ruris
1:233 exululat frustraque loqui conatur: ab ipso
1:234 colligit os rabiem solitaeque cupidine caedis
1:235 vertitur in pecudes et nunc quoque sanguine gaudet.
1:236 in villos abeunt vestes, in crura lacerti:
1:237 fit lupus et veteris servat vestigia formae;
1:238 canities eadem est, eadem violentia vultus,
1:239 idem oculi lucent, eadem
feritatis imago est.
1:240 occidit una domus, sed non domus una perire
1:241 digna fuit: qua terra patet, fera regnat Erinys.
1:242
in facinus iurasse putes! dent ocius omnes,
1:243 quas meruere pati,
(sic stat sententia) poenas.'
1:244 Dicta Iovis pars voce probant stimulosque frementi
1:245 adiciunt, alii partes adsensibus inplent.
1:246 est tamen humani generis iactura dolori
1:247 omnibus, et quae sit terrae mortalibus orbae
1:248 forma futura rogant, quis sit laturus in aras
1:249 tura, ferisne paret populandas tradere terras.
1:250 talia quaerentes (sibi enim fore cetera curae)
1:251 rex superum trepidare vetat subolemque priori
1:252 dissimilem populo promittit origine mira.
1:253 Iamque erat in totas sparsurus fulmina terras;
1:254 sed timuit, ne forte sacer tot ab ignibus aether
1:255 conciperet flammas longusque ardesceret axis:
1:256 esse quoque in fatis reminiscitur, adfore tempus,
1:257 quo mare, quo tellus correptaque regia caeli
1:258 ardeat et mundi moles obsessa laboret.
1:259 tela reponuntur manibus fabricata cyclopum;
1:260 poena placet diversa, genus mortale sub undis
1:261 perdere et ex omni nimbos demittere caelo.
1:262 Protinus Aeoliis Aquilonem claudit in antris
1:263 et quaecumque fugant inductas flamina nubes
1:264 emittitque Notum. madidis Notus evolat alis,
1:265 terribilem picea tectus caligine vultum;
1:266 barba gravis nimbis, canis fluit unda capillis;
1:267 fronte sedent nebulae, rorant pennaeque sinusque.
1:268 utque manu lata pendentia nubila pressit,
1:269 fit fragor: hinc densi funduntur ab aethere nimbi;
1:270 nuntia Iunonis varios induta colores
1:271 concipit Iris aquas alimentaque nubibus adfert.
1:272 sternuntur segetes et deplorata coloni
1:273 vota iacent, longique perit labor inritus anni.
1:274 Nec caelo contenta suo est Iovis ira, sed illum
1:275 caeruleus frater iuvat auxiliaribus undis.
1:276 convocat hic amnes: qui postquam tecta tyranni
1:277 intravere sui, 'non est hortamine longo
1:278 nunc' ait 'utendum; vires effundite vestras:
1:279 sic opus est! aperite domos ac mole remota
1:280 fluminibus vestris totas inmittite habenas!'
1:281 iusserat; hi redeunt ac fontibus ora relaxant
1:282 et defrenato volvuntur in aequora cursu.
1:283 Ipse tridente suo terram percussit, at illa
1:284 intremuit motuque vias patefecit aquarum.
1:285 exspatiata ruunt per apertos flumina campos
1:286 cumque satis arbusta simul pecudesque virosque
1:287 tectaque cumque suis rapiunt penetralia sacris.
1:288 si qua domus mansit potuitque resistere tanto
1:289 indeiecta malo, culmen tamen altior huius
1:290 unda tegit, pressaeque latent sub gurgite turres.
1:291 iamque mare et tellus nullum discrimen habebant:
1:292 omnia pontus erat, derant quoque litora ponto.
1:293 Occupat hic collem, cumba sedet alter adunca
1:294 et ducit remos illic, ubi nuper arabat:
1:295 ille supra segetes aut mersae culmina villae
1:296 navigat, hic summa piscem deprendit in ulmo.
1:297 figitur in viridi, si fors tulit, ancora prato,
1:298 aut subiecta terunt curvae vineta carinae;
1:299 et, modo qua graciles gramen carpsere capellae,
1:300 nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae.
1:301 mirantur sub aqua lucos urbesque domosque
1:302
Nereides, silvasque tenent delphines et altis
1:303 incursant ramis agitataque
robora pulsant.
1:304 nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones,
1:305 unda vehit tigres; nec vires fulminis apro,
1:306 crura nec ablato prosunt velocia cervo,
1:307 quaesitisque diu terris, ubi sistere possit,
1:308 in mare lassatis volucris vaga decidit alis.
1:309 obruerat tumulos inmensa licentia ponti,
1:310 pulsabantque novi montana cacumina fluctus.
1:311 maxima pars unda rapitur; quibus unda pepercit,
1:312 illos longa domant inopi ieiunia victu.
1:313 Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis,
1:314 terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo
1:315 pars maris et latus subitarum campus aquarum.
1:316 mons ibi verticibus petit arduus astra duobus,
1:317 nomine Parnasos, superantque cacumina nubes.
1:318 hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor)
1:319 cum consorte tori parva rate vectus adhaesit,
1:320 Corycidas nymphas et numina montis adorant
1:321 fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat:
1:322 non illo melior quisquam nec amantior aequi
1:323 vir fuit aut illa metuentior ulla deorum.
1:324 Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem
1:325 et superesse virum de tot modo milibus unum,
1:326 et superesse vidit de tot modo milibus unam,
1:327 innocuos ambo, cultores numinis ambo,
1:328 nubila disiecit nimbisque aquilone remotis
1:329 et caelo terras ostendit et aethera terris.
1:330 nec maris ira manet, positoque tricuspide telo
1:331 mulcet aquas rector pelagi supraque profundum
1:332 exstantem atque umeros innato murice tectum
1:333 caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti
1:334 inspirare iubet fluctusque et flumina signo
1:335 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi,
1:336 tortilis in latum quae turbine crescit ab imo,
1:337 bucina, quae medio concepit ubi aera ponto,
1:338 litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo;
1:339 tum quoque, ut ora dei madida rorantia barba
1:340 contigit et cecinit iussos inflata receptus,
1:341 omnibus audita est telluris et aequoris undis,
1:342 et quibus est undis audita, coercuit omnes.
1:343 iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes,
1:344 flumina subsidunt collesque exire videntur;
1:345 surgit humus, crescunt sola decrescentibus undis,
1:346 postque diem longam nudata cacumina silvae
1:347 ostendunt limumque tenent in fronde relictum
1:348 Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem
1:349 et desolatas agere alta silentia terras,
1:350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis:
1:351 'o soror, o coniunx, o femina sola superstes,
1:352 quam commune mihi genus et patruelis origo,
1:353 deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt,
1:354 terrarum, quascumque vident occasus et ortus,
1:355 nos duo turba sumus; possedit cetera pontus.
1:356 haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae
1:357 certa satis; terrent etiamnum nubila mentem.
1:358 quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses,
1:359 nunc animus, miseranda, foret? quo sola timorem
1:360 ferre modo posses? quo consolante doleres!
1:361 namque ego (crede mihi), si te quoque pontus haberet,
1:362 te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet.
1:363 o utinam possim populos reparare paternis
1:364 artibus atque animas formatae infundere terrae!
1:365 nunc genus in nobis restat mortale duobus.
1:366 sic visum superis: hominumque exempla manemus.'
1:367 dixerat, et flebant: placuit caeleste precari
1:368 numen et auxilium per sacras quaerere sortes.
1:369 nulla mora est: adeunt pariter Cephesidas undas,
1:370 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.
1:371 inde ubi libatos inroravere liquores
1:372 vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae
1:373 ad delubra deae, quorum fastigia turpi
1:374 pallebant musco stabantque sine ignibus arae.
1:375 ut templi tetigere gradus, procumbit uterque
1:376 pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo
1:377 atque ita 'si precibus' dixerunt 'numina iustis
1:378 victa remollescunt, si flectitur ira deorum,
1:379 dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri
1:380 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus!'
1:381
Mota dea est sortemque dedit: 'discedite templo
1:382 et velate caput cinctasque resolvite vestes
1:383 ossaque post tergum magnae iactate parentis!'
1:384 obstupuere diu: rumpitque silentia voce
1:385 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat,
1:386 detque sibi veniam pavido rogat ore pavetque
1:387 laedere iactatis maternas ossibus umbras.
1:388 interea repetunt caecis obscura latebris
1:389 verba datae sortis secum inter seque volutant.
1:390 inde Promethides placidis Epimethida dictis
1:391 mulcet et 'aut fallax' ait 'est sollertia nobis,
1:392 aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent!)
1:393 magna parens terra est: lapides in corpore terrae
1:394 ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.'
1:395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est,
1:396 spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo
1:397 diffidunt monitis; sed quid temptare nocebit?
1:398 descendunt: velantque caput tunicasque recingunt
1:399 et iussos lapides sua post vestigia mittunt.
1:400 saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?)
1:401 ponere duritiem coepere suumque rigorem
1:402 mollirique mora mollitaque ducere formam.
1:403 mox ubi creverunt naturaque mitior illis
1:404 contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri
1:405 forma potest hominis, sed uti de marmore coepta
1:406 non exacta satis rudibusque simillima signis,
1:407 quae tamen ex illis aliquo pars umida suco
1:408 et terrena fuit, versa est in corporis usum;
1:409 quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa,
1:410 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit,
1:411 inque brevi spatio superorum numine saxa
1:412 missa viri manibus faciem traxere virorum
1:413 et de femineo reparata est femina iactu.
1:414 inde genus durum sumus experiensque laborum
1:415 et documenta damus qua simus origine nati.
1:416 Cetera diversis tellus animalia formis
1:417 sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne
1:418 percaluit solis, caenumque udaeque paludes
1:419 intumuere aestu, fecundaque semina rerum
1:420 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo
1:421 creverunt faciemque aliquam cepere morando.
1:422 sic ubi deseruit madidos septemfluus agros
1:423 Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo
1:424 aetherioque recens exarsit sidere limus,
1:425 plurima cultores versis animalia glaebis
1:426 inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum
1:427 nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque
1:428 trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe
1:429 altera pars vivit, rudis est pars altera tellus.
1:430 quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque,
1:431 concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus,
1:432 cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes
1:433 res creat, et discors concordia fetibus apta est.
1:434 ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti
1:435 solibus aetheriis altoque recanduit aestu,
1:436 edidit innumeras species; partimque figuras
1:437 rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.
1:438 Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python,
1:439 tum genuit, populisque novis, incognita serpens,
1:440 terror eras: tantum spatii de monte tenebas.
1:441 hunc deus arcitenens, numquam letalibus armis
1:442 ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus,
1:443 mille gravem telis exhausta paene pharetra
1:444 perdidit effuso per vulnera nigra veneno.
1:445 neve operis famam posset delere vetustas,
1:446 instituit sacros celebri certamine ludos,
1:447 Pythia de domitae serpentis nomine dictos.
1:448 hic iuvenum quicumque manu pedibusve rotave
1:449 vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem.
1:450 nondum laurus erat, longoque decentia crine
1:451 tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.
1:452 Primus amor Phoebi Daphne Peneia, quem non
1:453 fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira,
1:454 Delius hunc nuper, victa serpente superbus,
1:455 viderat adducto flectentem cornua nervo
1:456 'quid' que 'tibi, lascive puer, cum fortibus armis?'
1:457 dixerat: 'ista decent umeros gestamina nostros,
1:458 qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti,
1:459 qui modo pestifero tot iugera ventre prementem
1:460 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis.
1:461 tu face nescio quos esto contentus amores
1:462 inritare tua, nec laudes adsere nostras!'
1:463 filius huic Veneris 'figat tuus omnia, Phoebe,
1:464 te meus arcus' ait; 'quantoque animalia cedunt
1:465 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.'
1:466 dixit et eliso percussis aere pennis
1:467 inpiger umbrosa Parnasi constitit arce
1:468 eque sagittifera prompsit duo tela pharetra
1:469 diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem;
1:470 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta,
1:471 quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum.
1:472 hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo
1:473 laesit Apollineas traiecta per ossa medullas;
1:474 protinus alter amat, fugit altera nomen amantis
1:475 silvarum latebris captivarumque ferarum
1:476 exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes:
1:477 vitta coercebat positos sine lege capillos.
1:478 multi illam petiere, illa aversata petentes
1:479 inpatiens expersque viri nemora avia lustrat
1:480 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia curat.
1:481 saepe pater dixit: 'generum mihi, filia, debes,'
1:482 saepe pater dixit: 'debes mihi, nata, nepotes';
1:483 illa velut crimen taedas exosa iugales
1:484 pulchra verecundo suffuderat ora rubore
1:485 inque patris blandis haerens cervice lacertis
1:486 'da mihi perpetua, genitor carissime,' dixit
1:487 'virginitate frui! dedit hoc pater ante Dianae.'
1:488 ille quidem obsequitur, sed te decor iste quod optas
1:489 esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat:
1:490 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes,
1:491 quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt,
1:492 utque leves stipulae demptis adolentur aristis,
1:493 ut facibus saepes ardent, quas forte viator
1:494 vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit,
1:495 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto
1:496 uritur et sterilem sperando nutrit amorem.
1:497 spectat inornatos collo pendere capillos
1:498 et 'quid, si comantur?' ait. videt igne micantes
1:499 sideribus similes oculos, videt oscula, quae non
1:500 est vidisse satis; laudat digitosque manusque
1:501 bracchiaque et nudos media plus parte lacertos;
1:502 si qua latent, meliora putat. fugit ocior aura
1:503 illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:
1:504 'nympha, precor, Penei, mane! non insequor hostis;
1:505 nympha, mane! sic agna lupum, sic cerva leonem,
1:506 sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,
1:507 hostes quaeque suos: amor est mihi causa sequendi!
1:508 me miserum! ne prona cadas indignave laedi
1:509 crura notent sentes et sim tibi causa doloris!
1:510 aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro,
1:511 curre fugamque inhibe, moderatius insequar ipse.
1:512 cui placeas, inquire tamen: non incola montis,
1:513 non ego sum pastor, non hic armenta gregesque
1:514 horridus observo. nescis, temeraria, nescis,
1:515 quem fugias, ideoque fugis: mihi Delphica tellus
1:516 et Claros et Tenedos Patareaque regia servit;
1:517 Iuppiter est genitor; per me, quod eritque fuitque
1:518 estque, patet; per me concordant carmina nervis.
1:519 certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta
1:520 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit!
1:521 inventum medicina meum est, opiferque per orbem
1:522 dicor, et herbarum subiecta potentia nobis.
1:523 ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis
1:524 nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!'
1:525 Plura locuturum timido Peneia cursu
1:526 fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit,
1:527 tum quoque visa decens; nudabant corpora venti,
1:528 obviaque adversas vibrabant flamina vestes,
1:529 et levis inpulsos retro dabat aura capillos,
1:530 auctaque forma fuga est. sed enim non sustinet ultra
1:531 perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat
1:532 ipse Amor, admisso sequitur vestigia passu.
1:533 ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo
1:534 vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem;
1:535 alter inhaesuro similis iam iamque tenere
1:536 sperat et extento stringit vestigia rostro,
1:537 alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis
1:538 morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit:
1:539 sic deus et virgo est hic spe celer, illa timore.
1:540 qui tamen insequitur pennis adiutus Amoris,
1:541 ocior est requiemque negat tergoque fugacis
1:542 inminet et crinem sparsum cervicibus adflat.
1:543 viribus absumptis expalluit illa citaeque
1:544 victa labore fugae spectans Peneidas undas
1:545 'fer, pater,' inquit 'opem! si flumina numen habetis,
1:546 qua nimium placui, mutando perde figuram!'
1:547 [quae facit ut laedar mutando perde figuram.]
1:548 vix prece finita torpor gravis occupat artus,
1:549 mollia cinguntur tenui praecordia libro,
1:550 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt,
1:551 pes modo tam velox pigris radicibus haeret,
1:552 ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.
1:553 Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra
1:554 sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus
1:555 conplexusque suis ramos ut membra lacertis
1:556 oscula dat ligno; refugit tamen oscula lignum.
1:557 cui deus 'at, quoniam coniunx mea non potes esse,
1:558 arbor eris certe' dixit 'mea! semper habebunt
1:559 te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae;
1:560 tu ducibus Latiis aderis, cum laeta Triumphum
1:561 vox canet et visent longas Capitolia pompas;
1:562 postibus Augustis eadem fidissima custos
1:563 ante fores stabis mediamque tuebere quercum,
1:564 utque meum intonsis caput est iuvenale capillis,
1:565 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores!'
1:566 finierat Paean: factis modo laurea ramis
1:567 adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.
1:568 Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit
1:569 silva: vocant Tempe; per quae Peneos ab imo
1:570 effusus Pindo spumosis volvitur undis
1:571 deiectuque gravi tenues agitantia fumos
1:572 nubila conducit summisque adspergine silvis
1:573 inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat:
1:574 haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni
1:575 amnis, in his residens facto de cautibus antro,
1:576 undis iura dabat nymphisque colentibus undas.
1:577 conveniunt illuc popularia flumina primum,
1:578 nescia, gratentur consolenturne parentem,
1:579 populifer Sperchios et inrequietus Enipeus
1:580 Apidanosque senex lenisque Amphrysos et Aeas,
1:581 moxque amnes alii, qui, qua tulit inpetus illos,
1:582 in mare deducunt fessas erroribus undas.
1:583 Inachus unus abest imoque reconditus antro
1:584 fletibus auget aquas natamque miserrimus Io
1:585 luget ut amissam: nescit, vitane fruatur
1:586 an sit apud manes; sed quam non invenit usquam,
1:587 esse putat nusquam atque animo peiora veretur.
1:588 Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam
1:589 flumine et 'o virgo Iove digna tuoque beatum
1:590 nescio quem factura toro, pete' dixerat 'umbras
1:591 altorum nemorum' (et nemorum monstraverat umbras)
1:592 'dum calet, et medio sol est altissimus orbe!
1:593 quodsi sola times latebras intrare ferarum,
1:594 praeside tuta deo nemorum secreta subibis,
1:595 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna
1:596 sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto.
1:597 ne fuge me!' fugiebat enim. iam pascua Lernae
1:598 consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva,
1:599 cum deus inducta latas caligine terras
1:600 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.
1:601 Interea medios Iuno despexit in Argos
1:602 et noctis faciem nebulas fecisse volucres
1:603 sub nitido mirata die, non fluminis illas
1:604 esse, nec umenti sensit tellure remitti;
1:605 atque suus coniunx ubi sit circumspicit, ut quae
1:606 deprensi totiens iam nosset furta mariti.
1:607 quem postquam caelo non repperit, 'aut ego fallor
1:608 aut ego laedor' ait delapsaque ab aethere summo
1:609 constitit in terris nebulasque recedere iussit.
1:610 coniugis adventum praesenserat inque nitentem
1:611 Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam;
1:612 bos quoque formosa est. speciem Saturnia vaccae,
1:613 quamquam invita, probat nec non, et cuius et unde
1:614 quove sit armento, veri quasi nescia quaerit.
1:615 Iuppiter e terra genitam mentitur, ut auctor
1:616 desinat inquiri: petit hanc Saturnia munus.
1:617 quid faciat? crudele suos addicere amores,
1:618 non dare suspectum est: Pudor est, qui suadeat illinc,
1:619 hinc dissuadet Amor. victus Pudor esset Amore,
1:620 sed leve si munus sociae generisque torique
1:621 vacca negaretur, poterat non vacca videri!
1:622 Paelice donata non protinus exuit omnem
1:623 diva metum timuitque Iovem et fuit anxia furti,
1:624 donec Arestoridae servandam tradidit Argo.
1:625 centum luminibus cinctum caput Argus habebat
1:626 inde suis vicibus capiebant bina quietem,
1:627 cetera servabant atque in statione manebant.
1:628 constiterat quocumque modo, spectabat ad Io,
1:629 ante oculos Io, quamvis aversus, habebat.
1:630 luce sinit pasci; cum sol tellure sub alta est,
1:631 claudit et indigno circumdat vincula collo.
1:632 frondibus arboreis et amara pascitur herba.
1:633 proque toro terrae non semper gramen habenti
1:634 incubat infelix limosaque flumina potat.
1:635 illa etiam supplex Argo cum bracchia vellet
1:636 tendere, non habuit, quae bracchia tenderet Argo,
1:637 conatoque queri mugitus edidit ore
1:638 pertimuitque sonos propriaque exterrita voce est.
1:639 venit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat,
1:640 Inachidas: rictus novaque ut conspexit in unda
1:641 cornua, pertimuit seque exsternata refugit.
1:642 naides ignorant, ignorat et Inachus ipse,
1:643 quae sit; at illa patrem sequitur sequiturque sorores
1:644 et patitur tangi seque admirantibus offert.
1:645 decerptas senior porrexerat Inachus herbas:
1:646 illa manus lambit patriisque dat oscula palmis
1:647 nec retinet lacrimas et, si modo verba sequantur,
1:648 oret opem nomenque suum casusque loquatur;
1:649 littera pro verbis, quam pes in pulvere duxit,
1:650 corporis indicium mutati triste peregit.
1:651 'me miserum!' exclamat pater Inachus inque gementis
1:652 cornibus et nivea pendens cervice iuvencae
1:653 'me miserum!' ingeminat; 'tune es quaesita per omnes
1:654 nata mihi terras? tu non inventa reperta
1:655 luctus eras levior! retices nec mutua nostris
1:656 dicta refers, alto tantum suspiria ducis
1:657 pectore, quodque unum potes, ad mea verba remugis!
1:658 at tibi ego ignarus thalamos taedasque parabam,
1:659 spesque fuit generi mihi prima, secunda nepotum.
1:660 de grege nunc tibi vir, nunc de grege natus habendus.
1:661 nec finire licet tantos mihi morte dolores;
1:662 sed nocet esse deum, praeclusaque ianua leti
1:663 aeternum nostros luctus extendit in aevum.'
1:664 talia maerenti stellatus submovet Argus
1:665 ereptamque patri diversa in pascua natam
1:666 abstrahit. ipse procul montis sublime cacumen
1:667 occupat, unde sedens partes speculatur in omnes.
1:668 Nec superum rector mala tanta Phoronidos ultra
1:669 ferre potest natumque vocat, quem lucida partu
1:670 Pleias enixa est letoque det imperat Argum.
1:671 parva mora est alas pedibus virgamque potenti
1:672 somniferam sumpsisse manu tegumenque capillis.
1:673 haec ubi disposuit, patria Iove natus ab arce
1:674 desilit in terras; illic tegumenque removit
1:675 et posuit pennas, tantummodo virga retenta est:
1:676 hac agit, ut pastor, per devia rura capellas
1:677 dum venit abductas, et structis cantat avenis.
1:678 voce nova captus custos Iunonius 'at tu,
1:679 quisquis es, hoc poteras mecum considere saxo'
1:680 Argus ait; 'neque enim pecori fecundior ullo
1:681 herba loco est, aptamque vides pastoribus umbram.'
1:682 Sedit Atlantiades et euntem multa loquendo
1:683 detinuit sermone diem iunctisque canendo
1:684 vincere harundinibus servantia lumina temptat.
1:685 ille tamen pugnat molles evincere somnos
1:686 et, quamvis sopor est oculorum parte receptus,
1:687 parte tamen vigilat. quaerit quoque (namque reperta
1:688 fistula nuper erat), qua sit ratione reperta.
1:689 Tum deus 'Arcadiae gelidis sub montibus' inquit
1:690 'inter hamadryadas celeberrima Nonacrinas
1:691 naias una fuit: nymphae Syringa vocabant.
1:692 non semel et satyros eluserat illa sequentes
1:693 et quoscumque deos umbrosaque silva feraxque
1:694 rus habet. Ortygiam studiis ipsaque colebat
1:695 virginitate deam; ritu quoque cincta Dianae
1:696 falleret et posset credi Latonia, si non
1:697 corneus huic arcus, si non foret aureus illi;
1:698 sic quoque fallebat.
1:699 Redeuntem colle Lycaeo
1:700 Pan videt hanc pinuque caput praecinctus acuta
1:701 talia verba refert -- restabat verba referre
1:702 et precibus spretis fugisse per avia nympham,
1:703 donec harenosi placidum Ladonis ad amnem
1:704 venerit; hic illam cursum inpedientibus undis
1:705 ut se mutarent liquidas orasse sorores,
1:706 Panaque cum prensam sibi iam Syringa putaret,
1:707 corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres,
1:708 dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos
1:709 effecisse sonum tenuem similemque querenti.
1:710 arte nova vocisque deum dulcedine captum
1:711 'hoc mihi colloquium tecum' dixisse 'manebit,'
1:712 atque ita disparibus calamis conpagine cerae
1:713 inter se iunctis nomen tenuisse puellae.
1:714 talia dicturus vidit Cyllenius omnes
1:715 subcubuisse oculos adopertaque lumina somno;
1:716 supprimit extemplo vocem firmatque soporem
1:717 languida permulcens medicata lumina virga.
1:718 nec mora, falcato nutantem vulnerat ense,
1:719 qua collo est confine caput, saxoque cruentum
1:720 deicit et maculat praeruptam sanguine rupem.
1:721 Arge, iaces, quodque in tot lumina lumen habebas,
1:722 exstinctum est, centumque oculos nox occupat una.
1:723 Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis
1:724 collocat et gemmis caudam stellantibus inplet.
1:725 protinus exarsit nec tempora distulit irae
1:726 horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn
1:727 paelicis Argolicae stimulosque in pectore caecos
1:728 condidit et profugam per totum exercuit orbem.
1:729 ultimus inmenso restabas, Nile, labori;
1:730 quem simulac tetigit, positisque in margine ripae
1:731 procubuit genibus resupinoque ardua collo,
1:732 quos potuit solos, tollens ad sidera vultus
1:733 et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu
1:734 cum Iove visa queri finemque orare malorum.
1:735 coniugis ille suae conplexus colla lacertis,
1:736 finiat ut poenas tandem, rogat 'in' que 'futurum
1:737 pone metus' inquit: 'numquam tibi causa doloris
1:738 haec erit,' et Stygias iubet hoc audire paludes.
1:739 Ut lenita dea est, vultus capit illa priores
1:740 fitque, quod ante fuit: fugiunt e corpore saetae,
1:741 cornua decrescunt, fit luminis artior orbis,
1:742 contrahitur rictus, redeunt umerique manusque,
1:743 ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues:
1:744 de bove nil superest formae nisi candor in illa.
1:745 officioque pedum nymphe contenta duorum
1:746 erigitur metuitque loqui, ne more iuvencae
1:747 mugiat, et timide verba intermissa retemptat.
1:748 Nunc dea linigera colitur celeberrima turba.
1:749 huic Epaphus magni genitus de semine tandem
1:750 creditur esse Iovis perque urbes iuncta parenti
1:751 templa tenet. fuit huic animis aequalis et annis
1:752 Sole satus Phaethon, quem quondam magna loquentem
1:753 nec sibi cedentem Phoeboque parente superbum
1:754 non tulit Inachides 'matri' que ait 'omnia demens
1:755 credis et es tumidus genitoris imagine falsi.'
1:756 erubuit Phaethon iramque pudore repressit
1:757 et tulit ad Clymenen Epaphi convicia matrem
1:758 'quo' que 'magis doleas, genetrix' ait, 'ille ego liber,
1:759 ille ferox tacui! pudet haec opprobria nobis
1:760 et dici potuisse et non potuisse refelli.
1:761 at tu, si modo sum caelesti stirpe creatus,
1:762 ede notam tanti generis meque adsere caelo!'
1:763 dixit et inplicuit materno bracchia collo
1:764 perque suum Meropisque caput taedasque sororum
1:765 traderet oravit veri sibi signa parentis.
1:766 ambiguum Clymene precibus Phaethontis an ira
1:767 mota magis dicti sibi criminis utraque caelo
1:768 bracchia porrexit spectansque ad lumina solis
1:769 'per iubar hoc' inquit 'radiis insigne coruscis,
1:770 nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque,
1:771 hoc te, quem spectas, hoc te, qui temperat orbem,
1:772 Sole satum; si ficta loquor, neget ipse videndum
1:773 se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris!
1:774 nec longus labor est patrios tibi nosse penates.
1:775 unde oritur, domus est terrae contermina nostrae:
1:776 si modo fert animus, gradere et scitabere ab ipso!'
1:777 emicat extemplo laetus post talia matris
1:778 dicta suae Phaethon et concipit aethera mente
1:779 Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos
1:780 sidereis transit patriosque adit inpiger ortus.
Metamorphoseon Liber II
2:1 Regia Solis erat sublimibus alta columnis,
2:2 clara micante auro flammasque imitante pyropo,
2:3 cuius ebur nitidum fastigia summa tegebat,
2:4 argenti bifores radiabant lumine valvae.
2:5 materiam superabat opus: nam Mulciber illic
2:6 aequora caelarat medias cingentia terras
2:7 terrarumque orbem caelumque, quod imminet orbi.
2:8 caeruleos habet unda deos, Tritona canorum
2:9 Proteaque ambiguum ballaenarumque prementem
2:10 Aegaeona suis inmania terga lacertis
2:11 Doridaque et natas, quarum pars nare videtur,
2:12 pars in mole sedens viridis siccare capillos,
2:13 pisce vehi quaedam: facies non omnibus una,
2:14 non diversa tamen, qualem decet esse sororum.
2:15 terra viros urbesque gerit silvasque ferasque
2:16 fluminaque et nymphas et cetera numina ruris.
2:17 haec super inposita est caeli fulgentis imago,
2:18 signaque sex foribus dextris totidemque sinistris.
2:19 Quo simul adclivi Clymeneia limite proles
2:20 venit et intravit dubitati tecta parentis,
2:21 protinus ad patrios sua fert vestigia vultus
2:22 consistitque procul; neque enim propiora ferebat
2:23 lumina: purpurea velatus veste sedebat
2:24 in solio Phoebus claris lucente smaragdis.
2:25 a dextra laevaque Dies et Mensis et Annus
2:26 Saeculaque et positae spatiis aequalibus Horae
2:27 Verque novum stabat cinctum florente corona,
2:28 stabat nuda Aestas et spicea serta gerebat,
2:29 stabat et Autumnus calcatis sordidus uvis
2:30 et glacialis Hiems canos hirsuta capillos.
2:31 Ipse loco medius rerum novitate paventem
2:32 Sol oculis iuvenem, quibus adspicit omnia, vidit
2:33 'quae' que 'viae tibi causa? quid hac' ait 'arce petisti,
2:34 progenies, Phaethon, haud infitianda parenti?'
2:35 ille refert: 'o lux inmensi publica mundi,
2:36 Phoebe pater, si das usum mihi nominis huius,
2:37 nec falsa Clymene culpam sub imagine celat,
2:38 pignora da, genitor, per quae tua vera propago
2:39 credar, et hunc animis errorem detrahe nostris!'
2:40 dixerat, at genitor circum caput omne micantes
2:41 deposuit radios propiusque accedere iussit
2:42 amplexuque dato 'nec tu meus esse negari
2:43 dignus es, et Clymene veros' ait 'edidit ortus,
2:44 quoque minus dubites, quodvis pete munus, ut illud
2:45 me tribuente feras! promissi testis adesto
2:46 dis iuranda palus, oculis incognita nostris!'
2:47 vix bene desierat, currus rogat ille paternos
2:48 inque diem alipedum ius et moderamen equorum.
2:49 Paenituit iurasse patrem: qui terque quaterque
2:50 concutiens inlustre caput 'temeraria' dixit
2:51 'vox mea facta tua est; utinam promissa liceret
2:52 non dare! confiteor, solum hoc tibi, nate, negarem.
2:53 dissuadere licet: non est tua tuta voluntas!
2:54 magna petis, Phaethon, et quae nec viribus istis
2:55 munera conveniant nec tam puerilibus annis:
2:56 sors tua mortalis, non est mortale, quod optas.
2:57 plus etiam, quam quod superis contingere possit,
2:58 nescius adfectas; placeat sibi quisque licebit,
2:59 non tamen ignifero quisquam consistere in axe
2:60 me valet excepto; vasti quoque rector Olympi,
2:61 qui fera terribili iaculatur fulmina dextra,
2:62 non agat hos currus: et quid Iove maius habemus?
2:63 ardua prima via est et qua vix mane recentes
2:64 enituntur equi; medio est altissima caelo,
2:65 unde mare et terras ipsi mihi saepe videre
2:66 fit timor et pavida trepidat formidine pectus;
2:67 ultima prona via est et eget moderamine certo:
2:68 tunc etiam quae me subiectis excipit undis,
2:69 ne ferar in praeceps, Tethys solet ipsa vereri.
2:70 adde, quod adsidua rapitur vertigine caelum
2:71 sideraque alta trahit celerique volumine torquet.
2:72 nitor in adversum, nec me, qui cetera, vincit
2:73 inpetus, et rapido contrarius evehor orbi.
2:74 finge datos currus: quid ages? poterisne rotatis
2:75 obvius ire polis, ne te citus auferat axis?
2:76 forsitan et lucos illic urbesque deorum
2:77 concipias animo delubraque ditia donis
2:78 esse: per insidias iter est formasque ferarum!
2:79 utque viam teneas nulloque errore traharis,
2:80 per tamen adversi gradieris cornua tauri
2:81 Haemoniosque arcus violentique ora Leonis
2:82 saevaque circuitu curvantem bracchia longo
2:83 Scorpion atque aliter curvantem bracchia Cancrum.
2:84 nec tibi quadripedes animosos ignibus illis,
2:85 quos in pectore habent, quos ore et naribus efflant,
2:86 in promptu regere est: vix me patiuntur, ubi acres
2:87 incaluere animi cervixque repugnat habenis.
2:88 at tu, funesti ne sim tibi muneris auctor,
2:89 nate, cave, dum resque sinit tua corrige vota!
2:90 scilicet ut nostro genitum te sanguine credas,
2:91 pignora certa petis: do pignora certa timendo
2:92 et patrio pater esse metu probor. adspice vultus
2:93 ecce meos; utinamque oculos in pectora posses
2:94 inserere et patrias intus deprendere curas!
2:95 denique quidquid habet dives, circumspice, mundus
2:96 eque tot ac tantis caeli terraeque marisque
2:97 posce bonis aliquid; nullam patiere repulsam.
2:98 deprecor hoc unum, quod vero nomine poena,
2:99 non honor est: poenam, Phaethon, pro munere poscis!
2:100 quid mea colla tenes blandis, ignare, lacertis?
2:101 ne dubita! dabitur (Stygias iuravimus undas),
2:102 quodcumque optaris; sed tu sapientius opta!'
2:103 Finierat monitus; dictis tamen ille repugnat
2:104 propositumque premit flagratque cupidine currus.
2:105 ergo, qua licuit, genitor cunctatus ad altos
2:106 deducit iuvenem, Vulcania munera, currus.
2:107 aureus axis erat, temo aureus, aurea summae
2:108 curvatura rotae, radiorum argenteus ordo;
2:109 per iuga chrysolithi positaeque ex ordine gemmae
2:110 clara repercusso reddebant lumina Phoebo.
2:111 Dumque ea magnanimus Phaethon miratur opusque
2:112 perspicit, ecce vigil nitido patefecit ab ortu
2:113 purpureas Aurora fores et plena rosarum
2:114 atria: diffugiunt stellae, quarum agmina cogit
2:115 Lucifer et caeli statione novissimus exit.
2:116 Quem petere ut terras mundumque rubescere vidit
2:117 cornuaque extremae velut evanescere lunae,
2:118 iungere equos Titan velocibus imperat Horis.
2:119 iussa deae celeres peragunt ignemque vomentes,
2:120 ambrosiae suco saturos, praesepibus altis
2:121 quadripedes ducunt adduntque sonantia frena.
2:122 tum pater ora sui sacro medicamine nati
2:123 contigit et rapidae fecit patientia flammae
2:124 inposuitque comae radios praesagaque luctus
2:125 pectore sollicito repetens suspiria dixit:
2:126 'si potes his saltem monitis parere parentis
2:127 parce, puer, stimulis et fortius utere loris!
2:128 sponte sua properant, labor est inhibere volentes.
2:129 nec tibi derectos placeat via quinque per arcus!
2:130 sectus in obliquum est lato curvamine limes,
2:131 zonarumque trium contentus fine polumque
2:132 effugit australem iunctamque aquilonibus arcton:
2:133 hac sit itermanifesta rotae vestigia cernes
2:134 utque ferant aequos et caelum et terra calores,
2:135 nec preme nec summum molire per aethera currum!
2:136 altius egressus caelestia tecta cremabis,
2:137 inferius terras; medio tutissimus ibis.
2:138 neu te dexterior tortum declinet ad Anguem,
2:139 neve sinisterior pressam rota ducat ad Aram,
2:140 inter utrumque tene! Fortunae cetera mando,
2:141 quae iuvet et melius quam tu tibi consulat opto.
2:142 dum loquor, Hesperio positas in litore metas
2:143 umida nox tetigit; non est mora libera nobis!
2:144 poscimur: effulget tenebris Aurora fugatis.
2:145 corripe lora manu, vel, si mutabile pectus
2:146 est tibi, consiliis, non curribus utere nostris!
2:147 dum potes et solidis etiamnum sedibus adstas,
2:148 dumque male optatos nondum premis inscius axes,
2:149 quae tutus spectes, sine me dare lumina terris!'
2:150 Occupat ille levem iuvenali corpore currum
2:151 statque super manibusque leves contingere habenas
2:152 gaudet et invito grates agit inde parenti.
2:153 Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon,
2:154 Solis equi, quartusque Phlegon hinnitibus auras
2:155 flammiferis inplent pedibusque repagula pulsant.
2:156 quae postquam Tethys, fatorum ignara nepotis,
2:157 reppulit, et facta est inmensi copia caeli,
2:158 corripuere viam pedibusque per aera motis
2:159 obstantes scindunt nebulas pennisque levati
2:160 praetereunt ortos isdem de partibus Euros.
2:161 sed leve pondus erat nec quod cognoscere possent
2:162 Solis equi, solitaque iugum gravitate carebat;
2:163 utque labant curvae iusto sine pondere naves
2:164 perque mare instabiles nimia levitate feruntur,
2:165 sic onere adsueto vacuus dat in aera saltus
2:166 succutiturque alte similisque est currus inani.
2:167 Quod simulac sensere, ruunt tritumque relinquunt
2:168 quadriiugi spatium nec quo prius ordine currunt.
2:169 ipse pavet nec qua commissas flectat habenas
2:170 nec scit qua sit iter, nec, si sciat, imperet illis.
2:171 tum primum radiis gelidi caluere Triones
2:172 et vetito frustra temptarunt aequore tingui,
2:173 quaeque polo posita est glaciali proxima Serpens,
2:174 frigore pigra prius nec formidabilis ulli,
2:175 incaluit sumpsitque novas fervoribus iras;
2:176 te quoque turbatum memorant fugisse, Boote,
2:177 quamvis tardus eras et te tua plaustra tenebant.
2:178 Ut vero summo despexit ab aethere terras
2:179 infelix Phaethon penitus penitusque iacentes,
2:180 palluit et subito genua intremuere timore
2:181 suntque oculis tenebrae per tantum lumen obortae,
2:182 et iam mallet equos numquam tetigisse paternos,
2:183 iam cognosse genus piget et valuisse rogando,
2:184 iam Meropis dici cupiens ita fertur, ut acta
2:185 praecipiti pinus borea, cui victa remisit
2:186 frena suus rector, quam dis votisque reliquit.
2:187 quid faciat? multum caeli post terga relictum,
2:188 ante oculos plus est: animo metitur utrumque
2:189 et modo, quos illi fatum contingere non est,
2:190 prospicit occasus, interdum respicit ortus,
2:191 quidque agat ignarus stupet et nec frena remittit
2:192 nec retinere valet nec nomina novit equorum.
2:193 sparsa quoque in vario passim miracula caelo
2:194 vastarumque videt trepidus simulacra ferarum.
2:195 est locus, in geminos ubi bracchia concavat arcus
2:196 Scorpius et cauda flexisque utrimque lacertis
2:197 porrigit in spatium signorum membra duorum:
2:198 hunc puer ut nigri madidum sudore veneni
2:199 vulnera curvata minitantem cuspide vidit,
2:200 mentis inops gelida formidine lora remisit.
2:201 Quae postquam summum tetigere iacentia tergum,
2:202 exspatiantur equi nulloque inhibente per auras
2:203 ignotae regionis eunt, quaque inpetus egit,
2:204 hac sine lege ruunt altoque sub aethere fixis
2:205 incursant stellis rapiuntque per avia currum
2:206 et modo summa petunt, modo per declive viasque
2:207 praecipites spatio terrae propiore feruntur,
2:208 inferiusque suis fraternos currere Luna
2:209 admiratur equos, ambustaque nubila fumant.
2:210 corripitur flammis, ut quaeque altissima, tellus
2:211 fissaque agit rimas et sucis aret ademptis;
2:212 pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor,
2:213 materiamque suo praebet seges arida damno.
2:214 parva queror: magnae pereunt cum moenibus urbes,
2:215 cumque suis totas populis incendia gentis
2:216 in cinerem vertunt; silvae cum montibus ardent;
2:217 ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete
2:218 et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide
2:219 virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemus:
2:220 ardet in inmensum geminatis ignibus Aetne
2:221 Parnasosque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys
2:222 et tandem nivibus Rhodope caritura Mimasque
2:223 Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron.
2:224 nec prosunt Scythiae sua frigora: Caucasus ardet
2:225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus
2:226 aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus.
2:227 Tum vero Phaethon cunctis e partibus orbem
2:228 adspicit accensum nec tantos sustinet aestus
2:229 ferventisque auras velut e fornace profunda
2:230 ore trahit currusque suos candescere sentit;
2:231 et neque iam cineres eiectatamque favillam
2:232 ferre potest calidoque involvitur undique fumo,
2:233 quoque eat aut ubi sit, picea caligine tectus
2:234 nescit et arbitrio volucrum raptatur equorum.
2:235 Sanguine tum credunt in corpora summa vocato
2:236 Aethiopum populos nigrum traxisse colorem;
2:237 tum facta est Libye raptis umoribus aestu
2:238 arida, tum nymphae passis fontesque lacusque
2:239 deflevere comis; quaerit Boeotia Dircen,
2:240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas;
2:241 nec sortita loco distantes flumina ripas
2:242 tuta manent: mediis Tanais fumavit in undis
2:243 Peneosque senex Teuthranteusque Caicus
2:244 et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho
2:245 arsurusque iterum Xanthos flavusque Lycormas,
2:246 quique recurvatis ludit Maeandros in undis,
2:247 Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas.
2:248 arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes
2:249 Thermodonque citus Gangesque et Phasis et Hister;
2:250 aestuat Alpheos, ripae Spercheides ardent,
2:251 quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus aurum,
2:252 et, quae Maeonias celebrabant carmine ripas
2:253 flumineae volucres, medio caluere Caystro;
2:254 Nilus in extremum fugit perterritus orbem
2:255 occuluitque caput, quod adhuc latet: ostia septem
2:256 pulverulenta vacant, septem sine flumine valles.
2:257 fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat
2:258 Hesperiosque amnes, Rhenum Rhodanumque Padumque
2:259 cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrin.
2:260 dissilit omne solum, penetratque in Tartara rimis
2:261 lumen et infernum terret cum coniuge regem;
2:262 et mare contrahitur siccaeque est campus harenae,
2:263 quod modo pontus erat, quosque altum texerat aequor,
2:264 exsistunt montes et sparsas Cycladas augent.
2:265 ima petunt pisces, nec se super aequora curvi
2:266 tollere consuetas audent delphines in auras;
2:267 corpora phocarum summo resupina profundo
2:268 exanimata natant: ipsum quoque Nerea fama est
2:269 Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris.
2:270 ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu
2:271 exserere ausus erat, ter non tulit aeris ignes.
2:272 Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto,
2:273 inter aquas pelagi contractosque undique fontes,
2:274 qui se condiderant in opacae viscera matris,
2:275 sustulit oppressos collo tenus arida vultus
2:276 opposuitque manum fronti magnoque tremore
2:277 omnia concutiens paulum subsedit et infra,
2:278 quam solet esse, fuit fractaque ita voce locuta est:
2:279 'si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant,
2:280 summe deum? liceat periturae viribus ignis
2:281 igne perire tuo clademque auctore levare!
2:282 vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo';
2:283 (presserat ora vapor) 'tostos en adspice crines
2:284 inque oculis tantum, tantum super ora favillae!
2:285 hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem
2:286 officiique refers, quod adunci vulnera aratri
2:287 rastrorumque fero totoque exerceor anno,
2:288 quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges
2:289 humano generi, vobis quoque tura ministro?
2:290 sed tamen exitium fac me meruisse: quid undae,
2:291 quid meruit frater? cur illi tradita sorte
2:292 aequora decrescunt et ab aethere longius absunt?
2:293 quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit,
2:294 at caeli miserere tui! circumspice utrumque:
2:295 fumat uterque polus! quos si vitiaverit ignis,
2:296 atria vestra ruent! Atlas en ipse laborat
2:297 vixque suis umeris candentem sustinet axem!
2:298 si freta, si terrae pereunt, si regia caeli,
2:299 in chaos antiquum confundimur! eripe flammis,
2:300 si quid adhuc superest, et rerum consule summae!'
2:301 Dixerat haec Tellus: neque enim tolerare vaporem
2:302 ulterius potuit nec dicere plura suumque
2:303 rettulit os in se propioraque manibus antra;
2:304 at pater omnipotens, superos testatus et ipsum,
2:305 qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato
2:306 interitura gravi, summam petit arduus arcem,
2:307 unde solet nubes latis inducere terris,
2:308 unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat;
2:309 sed neque quas posset terris inducere nubes
2:310 tunc habuit, nec quos caelo demitteret imbres:
2:311 intonat et dextra libratum fulmen ab aure
2:312 misit in aurigam pariterque animaque rotisque
2:313 expulit et saevis conpescuit ignibus ignes.
2:314 consternantur equi et saltu in contraria facto
2:315 colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt:
2:316 illic frena iacent, illic temone revulsus
2:317 axis, in hac radii fractarum parte rotarum
2:318 sparsaque sunt late laceri vestigia currus.
2:319 At Phaethon rutilos flamma populante capillos
2:320 volvitur in praeceps longoque per aera tractu
2:321 fertur, ut interdum de caelo stella sereno
2:322 etsi non cecidit, potuit cecidisse videri.
2:323 quem procul a patria diverso maximus orbe
2:324 excipit Eridanus fumantiaque abluit ora.
2:325 Naides Hesperiae trifida fumantia flamma
2:326 corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum:
2:327 HIC . SITUS . EST . PHAETHON . CURRUS . AURIGA . PATERNI
2:328 QUEM . SI . NON . TENUIT . MAGNIS . TAMEN . EXCIDIT . AUSIS
2:329 Nam pater obductos luctu miserabilis aegro
2:330 condiderat vultus, et, si modo credimus, unum
2:331 isse diem sine sole ferunt: incendia lumen
2:332 praebebant aliquisque malo fuit usus in illo.
2:333 at Clymene postquam dixit, quaecumque fuerunt
2:334 in tantis dicenda malis, lugubris et amens
2:335 et laniata sinus totum percensuit orbem
2:336 exanimesque artus primo, mox ossa requirens
2:337 repperit ossa tamen peregrina condita ripa
2:338 incubuitque loco nomenque in marmore lectum
2:339 perfudit lacrimis et aperto pectore fovit.
2:340 nec minus Heliades fletus et, inania morti
2:341 munera, dant lacrimas, et caesae pectora palmis
2:342 non auditurum miseras Phaethonta querellas
2:343 nocte dieque vocant adsternunturque sepulcro.
2:344 luna quater iunctis inplerat cornibus orbem;
2:345 illae more suo (nam morem fecerat usus)
2:346 plangorem dederant: e quis Phaethusa, sororum
2:347 maxima, cum vellet terra procumbere, questa est
2:348 deriguisse pedes; ad quam conata venire
2:349 candida Lampetie subita radice retenta est;
2:350 tertia, cum crinem manibus laniare pararet,
2:351 avellit frondes; haec stipite crura teneri,
2:352 illa dolet fieri longos sua bracchia ramos,
2:353 dumque ea mirantur, conplectitur inguina cortex
2:354 perque gradus uterum pectusque umerosque manusque
2:355 ambit, et exstabant tantum ora vocantia matrem.
2:356 quid faciat mater, nisi, quo trahat inpetus illam,
2:357 huc eat atque illuc et, dum licet, oscula iungat?
2:358 non satis est: truncis avellere corpora temptat
2:359 et teneros manibus ramos abrumpit, at inde
2:360 sanguineae manant tamquam de vulnere guttae.
2:361 'parce, precor, mater,' quaecumque est saucia, clamat,
2:362 'parce, precor: nostrum laceratur in arbore corpus
2:363 iamque vale'cortex in verba novissima venit.
2:364 inde fluunt lacrimae, stillataque sole rigescunt
2:365 de ramis electra novis, quae lucidus amnis
2:366 excipit et nuribus mittit gestanda Latinis.
2:367 Adfuit huic monstro proles Stheneleia Cycnus,
2:368 qui tibi materno quamvis a sanguine iunctus,
2:369 mente tamen, Phaethon, propior fuit. ille relicto
2:370 (nam Ligurum populos et magnas rexerat urbes)
2:371 imperio ripas virides amnemque querellis
2:372 Eridanum inplerat silvamque sororibus auctam,
2:373 cum vox est tenuata viro canaeque capillos
2:374 dissimulant plumae collumque a pectore longe
2:375 porrigitur digitosque ligat iunctura rubentis,
2:376 penna latus velat, tenet os sine acumine rostrum.
2:377 fit nova Cycnus avis nec se caeloque Iovique
2:378 credit, ut iniuste missi memor ignis ab illo;
2:379 stagna petit patulosque lacus ignemque perosus
2:380 quae colat elegit contraria flumina flammis.
2:381 Squalidus interea genitor Phaethontis et expers
2:382 ipse sui decoris, qualis, cum deficit orbem,
2:383 esse solet, lucemque odit seque ipse diemque
2:384 datque animum in luctus et luctibus adicit iram
2:385 officiumque negat mundo. 'satis' inquit 'ab aevi
2:386 sors mea principiis fuit inrequieta, pigetque
2:387 actorum sine fine mihi, sine honore laborum!
2:388 quilibet alter agat portantes lumina currus!
2:389 si nemo est omnesque dei non posse fatentur,
2:390 ipse agat ut saltem, dum nostras temptat habenas,
2:391 orbatura patres aliquando fulmina ponat!
2:392 tum sciet ignipedum vires expertus equorum
2:393 non meruisse necem, qui non bene rexerit illos.'
2:394 Talia dicentem circumstant omnia Solem
2:395 numina, neve velit tenebras inducere rebus,
2:396 supplice voce rogant; missos quoque Iuppiter ignes
2:397 excusat precibusque minas regaliter addit.
2:398 colligit amentes et adhuc terrore paventes
2:399 Phoebus equos stimuloque dolens et verbere saevit
2:400 (saevit enim) natumque obiectat et inputat illis.
2:401 At pater omnipotens ingentia moenia caeli
2:402 circuit et, ne quid labefactum viribus ignis
2:403 corruat, explorat. quae postquam firma suique
2:404 roboris esse videt, terras hominumque labores
2:405 perspicit. Arcadiae tamen est inpensior illi
2:406 cura suae: fontesque et nondum audentia labi
2:407 flumina restituit, dat terrae gramina, frondes
2:408 arboribus, laesasque iubet revirescere silvas.
2:409 dum redit itque frequens, in virgine Nonacrina
2:410 haesit, et accepti caluere sub ossibus ignes.
2:411 non erat huius opus lanam mollire trahendo
2:412 nec positu variare comas; ubi fibula vestem,
2:413 vitta coercuerat neglectos alba capillos;
2:414 et modo leve manu iaculum, modo sumpserat arcum,
2:415 miles erat Phoebes: nec Maenalon attigit ulla
2:416 gratior hac Triviae; sed nulla potentia longa est.
2:417 Ulterius medio spatium sol altus habebat,
2:418 cum subit illa nemus, quod nulla ceciderat aetas;
2:419 exuit hic umero pharetram lentosque retendit
2:420 arcus inque solo, quod texerat herba, iacebat
2:421 et pictam posita pharetram cervice premebat.
2:422 Iuppiter ut vidit fessam et custode vacantem,
2:423 'hoc certe furtum coniunx mea nesciet' inquit,
2:424 'aut si rescierit, sunt, o sunt iurgia tanti!'
2:425 protinus induitur faciem cultumque Dianae
2:426 atque ait: 'o comitum, virgo, pars una mearum,
2:427 in quibus es venata iugis?' de caespite virgo
2:428 se levat et 'salve numen, me iudice' dixit,
2:429 'audiat ipse licet, maius Iove.' ridet et audit
2:430 et sibi praeferri se gaudet et oscula iungit,
2:431 nec moderata satis nec sic a virgine danda.
2:432 qua venata foret silva, narrare parantem
2:433 inpedit amplexu nec se sine crimine prodit.
2:434 illa quidem contra, quantum modo femina posset
2:435 (adspiceres utinam, Saturnia, mitior esses),
2:436 illa quidem pugnat, sed quem superare puella,
2:437 quisve Iovem poterat? superum petit aethera victor
2:438 Iuppiter: huic odio nemus est et conscia silva;
2:439 unde pedem referens paene est oblita pharetram
2:440 tollere cum telis et quem suspenderat arcum.
2:441 Ecce, suo comitata choro Dictynna per altum
2:442 Maenalon ingrediens et caede superba ferarum
2:443 adspicit hanc visamque vocat: clamata refugit
2:444 et timuit primo, ne Iuppiter esset in illa;
2:445 sed postquam pariter nymphas incedere vidit,
2:446 sensit abesse dolos numerumque accessit ad harum.
2:447 heu! quam difficile est crimen non prodere vultu!
2:448 vix oculos attollit humo nec, ut ante solebat,
2:449 iuncta deae lateri nec toto est agmine prima,
2:450 sed silet et laesi dat signa rubore pudoris;
2:451 et, nisi quod virgo est, poterat sentire Diana
2:452 mille notis culpam: nymphae sensisse feruntur.
2:453 orbe resurgebant lunaria cornua nono,
2:454 cum de venatu fraternis languida flammis,
2:455 nacta nemus gelidum dea, quo cum murmure labens
2:456 ibat et attritas versabat rivus harenas.
2:457 ut loca laudavit, summas pede contigit undas;
2:458 his quoque laudatis 'procul est' ait 'arbiter omnis:
2:459 nuda superfusis tinguamus corpora lymphis!'
2:460 Parrhasis erubuit; cunctae velamina ponunt;
2:461 una moras quaerit: dubitanti vestis adempta est,
2:462 qua posita nudo patuit cum corpore crimen.
2:463 attonitae manibusque uterum celare volenti
2:464 'i procul hinc' dixit 'nec sacros pollue fontis!'
2:465 Cynthia deque suo iussit secedere coetu.
2:466 Senserat hoc olim magni matrona Tonantis
2:467 distuleratque graves in idonea tempora poenas.
2:468 causa morae nulla est, et iam puer Arcas (id ipsum
2:469 indoluit Iuno) fuerat de paelice natus.
2:470 quo simul obvertit saevam cum lumine mentem,
2:471 'scilicet hoc etiam restabat, adultera' dixit,
2:472 'ut fecunda fores, fieretque iniuria partu
2:473 nota, Iovisque mei testatum dedecus esset.
2:474 haud inpune feres: adimam tibi namque figuram,
2:475 qua tibi, quaque places nostro, inportuna, marito.'
2:476 dixit et adversam prensis a fronte capillis
2:477 stravit humi pronam. tendebat bracchia supplex:
2:478 bracchia coeperunt nigris horrescere villis
2:479 curvarique manus et aduncos crescere in unguis
2:480 officioque pedum fungi laudataque quondam
2:481 ora Iovi lato fieri deformia rictu.
2:482 neve preces animos et verba precantia flectant,
2:483 posse loqui eripitur: vox iracunda minaxque
2:484 plenaque terroris rauco de gutture fertur;
2:485 mens antiqua tamen facta quoque mansit in ursa,
2:486 adsiduoque suos gemitu testata dolores
2:487 qualescumque manus ad caelum et sidera tollit
2:488 ingratumque Iovem, nequeat cum dicere, sentit.
2:489 a! quotiens, sola non ausa quiescere silva,
2:490 ante domum quondamque suis erravit in agris!
2:491 a! quotiens per saxa canum latratibus acta est
2:492 venatrixque metu venantum territa fugit!
2:493 saepe feris latuit visis, oblita quid esset,
2:494 ursaque conspectos in montibus horruit ursos
2:495 pertimuitque lupos, quamvis pater esset in illis.
2:496 Ecce Lycaoniae proles ignara parentis,
2:497 Arcas adest ter quinque fere natalibus actis;
2:498 dumque feras sequitur, dum saltus eligit aptos
2:499 nexilibusque plagis silvas Erymanthidas ambit,
2:500 incidit in matrem, quae restitit Arcade viso
2:501 et cognoscenti similis fuit: ille refugit
2:502 inmotosque oculos in se sine fine tenentem
2:503 nescius extimuit propiusque accedere aventi
2:504 vulnifico fuerat fixurus pectora telo:
2:505 arcuit omnipotens pariterque ipsosque nefasque
2:506 sustulit et pariter raptos per inania vento
2:507 inposuit caelo vicinaque sidera fecit.
2:508 Intumuit Iuno, postquam inter sidera paelex
2:509 fulsit, et ad canam descendit in aequora Tethyn
2:510 Oceanumque senem, quorum reverentia movit
2:511 saepe deos, causamque viae scitantibus infit:
2:512 'quaeritis, aetheriis quare regina deorum
2:513 sedibus huc adsim? pro me tenet altera caelum!
2:514 mentior, obscurum nisi nox cum fecerit orbem,
2:515 nuper honoratas summo, mea vulnera, caelo
2:516 videritis stellas illic, ubi circulus axem
2:517 ultimus extremum spatioque brevissimus ambit.
2:518 et vero quisquam Iunonem laedere nolit
2:519 offensamque tremat, quae prosum sola nocendo?
2:520 o ego quantum egi! quam vasta potentia nostra est!
2:521 esse hominem vetui: facta est dea! sic ego poenas
2:522 sontibus inpono, sic est mea magna potestas!
2:523 vindicet antiquam faciem vultusque ferinos
2:524 detrahat, Argolica quod in ante Phoronide fecit
2:525 cur non et pulsa ducit Iunone meoque
2:526 collocat in thalamo socerumque Lycaona sumit?
2:527 at vos si laesae tangit contemptus alumnae,
2:528 gurgite caeruleo septem prohibete triones
2:529 sideraque in caelo stupri mercede recepta
2:530 pellite, ne puro tinguatur in aequore paelex!'
2:531 Di maris adnuerant: habili Saturnia curru,
2:532 ingreditur liquidum pavonibus aethera pictis,
2:533 tam nuper pictis caeso pavonibus Argo,
2:534 quam tu nuper eras, cum candidus ante fuisses,
2:535 corve loquax, subito nigrantis versus in alas.
2:536 nam fuit haec quondam niveis argentea pennis
2:537 ales, ut aequaret totas sine labe columbas,
2:538 nec servaturis vigili Capitolia voce
2:539 cederet anseribus nec amanti flumina cycno.
2:540 lingua fuit damno: lingua faciente loquaci
2:541 qui color albus erat, nunc est contrarius albo
2:542 Pulchrior in tota quam Larisaea Coronis
2:543 non fuit Haemonia: placuit tibi, Delphice, certe,
2:544 dum vel casta fuit vel inobservata, sed ales
2:545 sensit adulterium Phoebeius, utque latentem
2:546 detegeret culpam, non exorabilis index,
2:547 ad dominum tendebat iter. quem garrula motis
2:548 consequitur pennis, scitetur ut omnia, cornix
2:549 auditaque viae causa 'non utile carpis'
2:550 inquit 'iter: ne sperne meae praesagia linguae!
2:551 quid fuerim quid simque vide meritumque require:
2:552 invenies nocuisse fidem. nam tempore quodam
2:553 Pallas Ericthonium, prolem sine matre creatam,
2:554 clauserat Actaeo texta de vimine cista
2:555 virginibusque tribus gemino de Cecrope natis
2:556 et legem dederat, sua ne secreta viderent.
2:557 abdita fronde levi densa speculabar ab ulmo,
2:558 quid facerent: commissa duae sine fraude tuentur,
2:559 Pandrosos atque Herse; timidas vocat una sorores
2:560 Aglauros nodosque manu diducit, et intus
2:561 infantemque vident adporrectumque draconem.
2:562 acta deae refero. pro quo mihi gratia talis
2:563 redditur, ut dicar tutela pulsa Minervae
2:564 et ponar post noctis avem! mea poena volucres
2:565 admonuisse potest, ne voce pericula quaerant.
2:566 at, puto, non ultro nequiquam tale rogantem
2:567 me petiit!ipsa licet hoc a Pallade quaeras:
2:568 quamvis irata est, non hoc irata negabit.
2:569 nam me Phocaica clarus tellure Coroneus
2:570 (nota loquor) genuit, fueramque ego regia virgo
2:571 divitibusque procis (ne me contemne) petebar:
2:572 forma mihi nocuit. nam cum per litora lentis
2:573 passibus, ut soleo, summa spatiarer harena,
2:574 vidit et incaluit pelagi deus, utque precando
2:575 tempora cum blandis absumpsit inania verbis,
2:576 vim parat et sequitur. fugio densumque relinquo
2:577 litus et in molli nequiquam lassor harena.
2:578 inde deos hominesque voco; nec contigit ullum
2:579 vox mea mortalem: mota est pro virgine virgo
2:580 auxiliumque tulit. tendebam bracchia caelo:
2:581 bracchia coeperunt levibus nigrescere pennis;
2:582 reicere ex umeris vestem molibar, at illa
2:583 pluma erat inque cutem radices egerat imas;
2:584 plangere nuda meis conabar pectora palmis,
2:585 sed neque iam palmas nec pectora nuda gerebam;
2:586 currebam, nec, ut ante, pedes retinebat harena,
2:587 sed summa tollebar humo; mox alta per auras
2:588 evehor et data sum comes inculpata Minervae.
2:589 quid tamen hoc prodest, si diro facta volucris
2:590 crimine Nyctimene nostro successit honori?
2:591 an quae per totam res est notissima Lesbon,
2:592 non audita tibi est, patrium temerasse cubile
2:593 Nyctimenen? avis illa quidem, sed conscia culpae
2:594 conspectum lucemque fugit tenebrisque pudorem
2:595 celat et a cunctis expellitur aethere toto.'
2:596 Talia dicenti 'tibi' ait 'revocamina' corvus
2:597 'sint, precor, ista malo: nos vanum spernimus omen.'
2:598 nec coeptum dimittit iter dominoque iacentem
2:599 cum iuvene Haemonio vidisse Coronida narrat.
2:600 laurea delapsa est audito crimine amantis,
2:601 et pariter vultusque deo plectrumque colorque
2:602 excidit, utque animus tumida fervebat ab ira,
2:603 arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum
2:604 tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta
2:605 indevitato traiecit pectora telo.
2:606 icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro
2:607 candida puniceo perfudit membra cruore
2:608 et dixit: 'potui poenas tibi, Phoebe, dedisse,
2:609 sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.'
2:610 hactenus, et pariter vitam cum sanguine fudit;
2:611 corpus inane animae frigus letale secutum est.
2:612 Paenitet heu! sero poenae crudelis amantem,
2:613 seque, quod audierit, quod sic exarserit, odit;
2:614 odit avem, per quam crimen causamque dolendi
2:615 scire coactus erat, nec non arcumque manumque
2:616 odit cumque manu temeraria tela sagittas
2:617 conlapsamque fovet seraque ope vincere fata
2:618 nititur et medicas exercet inaniter artes.
2:619 quae postquam frustra temptata rogumque parari
2:620 vidit et arsuros supremis ignibus artus,
2:621 tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui
2:622 ora licet lacrimis) alto de corde petitos
2:623 edidit, haud aliter quam cum spectante iuvenca
2:624 lactentis vituli dextra libratus ab aure
2:625 tempora discussit claro cava malleus ictu.
2:626 ut tamen ingratos in pectora fudit odores
2:627 et dedit amplexus iniustaque iusta peregit,
2:628 non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem
2:629 semina, sed natum flammis uteroque parentis
2:630 eripuit geminique tulit Chironis in antrum,
2:631 sperantemque sibi non falsae praemia linguae
2:632 inter aves albas vetuit consistere corvum.
2:633 Semifer interea divinae stirpis alumno
2:634 laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore;
2:635 ecce venit rutilis umeros protecta capillis
2:636 filia centauri, quam quondam nympha Chariclo
2:637 fluminis in rapidi ripis enixa vocavit
2:638 Ocyroen: non haec artes contenta paternas
2:639 edidicisse fuit, fatorum arcana canebat.
2:640 ergo ubi vaticinos concepit mente furores
2:641 incaluitque deo, quem clausum pectore habebat,
2:642 adspicit infantem 'toto' que 'salutifer orbi
2:643 cresce, puer!' dixit; 'tibi se mortalia saepe
2:644 corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas
2:645 fas erit, idque semel dis indignantibus ausus
2:646 posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita,
2:647 eque deo corpus fies exsangue deusque,
2:648 qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis.
2:649 tu quoque, care pater, nunc inmortalis et aevis
2:650 omnibus ut maneas nascendi lege creatus,
2:651 posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae
2:652 sanguine serpentis per saucia membra recepto;
2:653 teque ex aeterno patientem numina mortis
2:654 efficient, triplicesque deae tua fila resolvent.'
2:655 restabat fatis aliquid: suspirat ab imis
2:656 pectoribus, lacrimaeque genis labuntur obortae,
2:657 atque ita 'praevertunt' inquit 'me fata, vetorque
2:658 plura loqui, vocisque meae praecluditur usus.
2:659 non fuerant artes tanti, quae numinis iram
2:660 contraxere mihi: mallem nescisse futura!
2:661 iam mihi subduci facies humana videtur,
2:662 iam cibus herba placet, iam latis currere campis
2:663 impetus est: in equam cognataque corpora vertor.
2:664 tota tamen quare? pater est mihi nempe biformis.'
2:665 talia dicenti pars est extrema querellae
2:666 intellecta parum confusaque verba fuerunt;
2:667 mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur
2:668 sed simulantis equam, parvoque in tempore certos
2:669 edidit hinnitus et bracchia movit in herbas.
2:670 tum digiti coeunt et quinos alligat ungues
2:671 perpetuo cornu levis ungula, crescit et oris
2:672 et colli spatium, longae pars maxima pallae
2:673 cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant,
2:674 in dextras abiere iubas, pariterque novata est
2:675 et vox et facies; nomen quoque monstra dedere.
2:676 Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros,
2:677 Delphice, poscebat. nam nec rescindere magni
2:678 iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses,
2:679 tunc aderas: Elin Messeniaque arva colebas.
2:680 illud erat tempus, quo te pastoria pellis
2:681 texit, onusque fuit baculum silvestre sinistrae,
2:682 alterius dispar septenis fistula cannis.
2:683 dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet,
2:684 incustoditae Pylios memorantur in agros
2:685 processisse boves: videt has Atlantide Maia
2:686 natus et arte sua silvis occultat abactas.
2:687 senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo
2:688 rure senex; Battum vicinia tota vocabat.
2:689 divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei
2:690 nobiliumque greges custos servabat equarum.
2:691 hunc tenuit blandaque manu seduxit et illi
2:692 'quisquis es, hospes' ait, 'si forte armenta requiret
2:693 haec aliquis, vidisse nega neu gratia facto
2:694 nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam!'
2:695 et dedit. accepta voces has reddidit hospes:
2:696 'tutus eas! lapis iste prius tua furta loquetur,'
2:697 et lapidem ostendit. simulat Iove natus abire;
2:698 mox redit et versa pariter cum voce figura
2:699 'rustice, vidisti si quas hoc limite' dixit
2:700 'ire boves, fer opem furtoque silentia deme!
2:701 iuncta suo pretium dabitur tibi femina tauro.'
2:702 at senior, postquam est merces geminata, 'sub illis
2:703 montibus' inquit 'erunt,' et erant sub montibus illis.
2:704 risit Atlantiades et 'me mihi, perfide, prodis?
2:705 me mihi prodis?' ait periuraque pectora vertit
2:706 in durum silicem, qui nunc quoque dicitur index,
2:707 inque nihil merito vetus est infamia saxo.
2:708 Hinc se sustulerat paribus caducifer alis,
2:709 Munychiosque volans agros gratamque Minervae
2:710 despectabat humum cultique arbusta Lycei.
2:711 illa forte die castae de more puellae
2:712 vertice supposito festas in Palladis arces
2:713 pura coronatis portabant sacra canistris.
2:714 inde revertentes deus adspicit ales iterque
2:715 non agit in rectum, sed in orbem curvat eundem:
2:716 ut volucris visis rapidissima miluus extis,
2:717 dum timet et densi circumstant sacra ministri,
2:718 flectitur in gyrum nec longius audet abire
2:719 spemque suam motis avidus circumvolat alis,
2:720 sic super Actaeas agilis Cyllenius arces
2:721 inclinat cursus et easdem circinat auras.
2:722 quanto splendidior quam cetera sidera fulget
2:723 Lucifer, et quanto quam Lucifer aurea Phoebe,
2:724 tanto virginibus praestantior omnibus Herse
2:725 ibat eratque decus pompae comitumque suarum.
2:726 obstipuit forma Iove natus et aethere pendens
2:727 non secus exarsit, quam cum Balearica plumbum
2:728 funda iacit: volat illud et incandescit eundo
2:729 et, quos non habuit, sub nubibus invenit ignes.
2:730 vertit iter caeloque petit terrena relicto
2:731 nec se dissimulat: tanta est fiducia formae.
2:732 quae quamquam iusta est, cura tamen adiuvat illam
2:733 permulcetque comas chlamydemque, ut pendeat apte,
2:734 collocat, ut limbus totumque adpareat aurum,
2:735 ut teres in dextra, qua somnos ducit et arcet,
2:736 virga sit, ut tersis niteant talaria plantis.
2:737 Pars secreta domus ebore et testudine cultos
2:738 tres habuit thalamos, quorum tu, Pandrose, dextrum,
2:739 Aglauros laevum, medium possederat Herse.
2:740 quae tenuit laevum, venientem prima notavit
2:741 Mercurium nomenque dei scitarier ausa est
2:742 et causam adventus; cui sic respondit Atlantis
2:743 Pleïonesque nepos 'ego sum, qui iussa per auras
2:744 verba patris porto; pater est mihi Iuppiter ipse.
2:745 nec fingam causas, tu tantum fida sorori
2:746 esse velis prolisque meae matertera dici:
2:747 Herse causa viae; faveas oramus amanti.'
2:748 adspicit hunc oculis isdem, quibus abdita nuper
2:749 viderat Aglauros flavae secreta Minervae,
2:750 proque ministerio magni sibi ponderis aurum
2:751 postulat: interea tectis excedere cogit.
2:752 Vertit ad hanc torvi dea bellica luminis orbem
2:753 et tanto penitus traxit suspiria motu,
2:754 ut pariter pectus positamque in pectore forti
2:755 aegida concuteret: subit, hanc arcana profana
2:756 detexisse manu, tum cum sine matre creatam
2:757 Lemnicolae stirpem contra data foedera vidit,
2:758 et gratamque deo fore iam gratamque sorori
2:759 et ditem sumpto, quod avara poposcerat, auro.
2:760 protinus Invidiae nigro squalentia tabo
2:761 tecta petit: domus est imis in vallibus huius
2:762 abdita, sole carens, non ulli pervia vento,
2:763 tristis et ignavi plenissima frigoris et quae
2:764 igne vacet semper, caligine semper abundet.
2:765 huc ubi pervenit belli metuenda virago,
2:766 constitit ante domum (neque enim succedere tectis
2:767 fas habet) et postes extrema cuspide pulsat.
2:768 concussae patuere fores. videt intus edentem
2:769 vipereas carnes, vitiorum alimenta suorum,
2:770 Invidiam visaque oculos avertit; at illa
2:771 surgit humo pigre semesarumque relinquit
2:772 corpora serpentum passuque incedit inerti.
2:773 utque deam vidit formaque armisque decoram,
2:774 ingemuit vultumque una ac suspiria duxit.
2:775 pallor in ore sedet, macies in corpore toto.
2:776 nusquam recta acies, livent robigine dentes,
2:777 pectora felle virent, lingua est suffusa veneno;
2:778 risus abest, nisi quem visi movere dolores;
2:779 nec fruitur somno, vigilantibus excita curis,
2:780 sed videt ingratos intabescitque videndo
2:781 successus hominum carpitque et carpitur una
2:782 suppliciumque suum est. quamvis tamen oderat illam,
2:783 talibus adfata est breviter Tritonia dictis:
2:784 'infice tabe tua natarum Cecropis unam:
2:785 sic opus est. Aglauros ea est.' haud plura locuta
2:786 fugit et inpressa tellurem reppulit hasta.
2:787 Illa deam obliquo fugientem lumine cernens
2:788 murmura parva dedit successurumque Minervae
2:789 indoluit baculumque capit, quod spinea totum
2:790 vincula cingebant, adopertaque nubibus atris,
2:791 quacumque ingreditur, florentia proterit arva
2:792 exuritque herbas et summa cacumina carpit
2:793 adflatuque suo populos urbesque domosque
2:794 polluit et tandem Tritonida conspicit arcem
2:795 ingeniis opibusque et festa pace virentem
2:796 vixque tenet lacrimas, quia nil lacrimabile cernit.
2:797 sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,
2:798 iussa facit pectusque manu ferrugine tincta
2:799 tangit et hamatis praecordia sentibus inplet
2:800 inspiratque nocens virus piceumque per ossa
2:801 dissipat et medio spargit pulmone venenum,
2:802 neve mali causae spatium per latius errent,
2:803 germanam ante oculos fortunatumque sororis
2:804 coniugium pulchraque deum sub imagine ponit
2:805 cunctaque magna facit; quibus inritata dolore
2:806 Cecropis occulto mordetur et anxia nocte
2:807 anxia luce gemit lentaque miserrima tabe
2:808 liquitur, et glacies incerto saucia sole,
2:809 felicisque bonis non lenius uritur Herses,
2:810 quam cum spinosis ignis supponitur herbis,
2:811 quae neque dant flammas lentoque vapore cremantur.
2:812 saepe mori voluit, ne quicquam tale videret,
2:813 saepe velut crimen rigido narrare parenti;
2:814 denique in adverso venientem limine sedit
2:815 exclusura deum. cui blandimenta precesque
2:816 verbaque iactanti mitissima 'desine!' dixit,
2:817 'hinc ego me non sum nisi te motura repulso.'
2:818 'stemus' ait 'pacto' velox Cyllenius 'isto!'
2:819 caelestique fores virga patefecit: at illi
2:820 surgere conanti partes, quascumque sedendo
2:821 flectimur, ignava nequeunt gravitate moveri:
2:822 illa quidem pugnat recto se attollere trunco,
2:823 sed genuum iunctura riget, frigusque per ungues
2:824 labitur, et pallent amisso sanguine venae;
2:825 utque malum late solet inmedicabile cancer
2:826 serpere et inlaesas vitiatis addere partes,
2:827 sic letalis hiems paulatim in pectora venit
2:828 vitalesque vias et respiramina clausit,
2:829 nec conata loqui est nec, si conata fuisset,
2:830 vocis habebat iter: saxum iam colla tenebat,
2:831 oraque duruerant, signumque exsangue sedebat;
2:832 nec lapis albus erat: sua mens infecerat illam.
2:833 Has ubi verborum poenas mentisque profanae
2:834 cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras
2:835 linquit et ingreditur iactatis aethera pennis.
2:836 sevocat hunc genitor nec causam fassus amoris
2:837 'fide minister' ait 'iussorum, nate, meorum,
2:838 pelle moram solitoque celer delabere cursu,
2:839 quaeque tuam matrem tellus a parte sinistra
2:840 suspicit (indigenae Sidonida nomine dicunt),
2:841 hanc pete, quodque procul montano gramine pasci
2:842 armentum regale vides, ad litora verte!'
2:843 dixit, et expulsi iamdudum monte iuvenci
2:844 litora iussa petunt, ubi magni filia regis
2:845 ludere virginibus Tyriis comitata solebat.
2:846 non bene conveniunt nec in una sede morantur
2:847 maiestas et amor; sceptri gravitate relicta
2:848 ille pater rectorque deum, cui dextra trisulcis
2:849 ignibus armata est, qui nutu concutit orbem,
2:850 induitur faciem tauri mixtusque iuvencis
2:851 mugit et in teneris formosus obambulat herbis.
2:852 quippe color nivis est, quam nec vestigia duri
2:853 calcavere pedis nec solvit aquaticus auster.
2:854 colla toris exstant, armis palearia pendent,
2:855 cornua vara quidem, sed quae contendere possis
2:856 facta manu, puraque magis perlucida gemma.
2:857 nullae in fronte minae, nec formidabile lumen:
2:858 pacem vultus habet. miratur Agenore nata,
2:859 quod tam formosus, quod proelia nulla minetur;
2:860 sed quamvis mitem metuit contingere primo,
2:861 mox adit et flores ad candida porrigit ora.
2:862 gaudet amans et, dum veniat sperata voluptas,
2:863 oscula dat manibus; vix iam, vix cetera differt;
2:864 et nunc adludit viridique exsultat in herba,
2:865 nunc latus in fulvis niveum deponit harenis;
2:866 paulatimque metu dempto modo pectora praebet
2:867 virginea plaudenda manu, modo cornua sertis
2:868 inpedienda novis; ausa est quoque regia virgo
2:869 nescia, quem premeret, tergo considere tauri,
2:870 cum deus a terra siccoque a litore sensim
2:871 falsa pedum primis vestigia ponit in undis;
2:872 inde abit ulterius mediique per aequora ponti
2:873 fert praedam: pavet haec litusque ablata relictum
2:874 respicit et dextra cornum tenet, altera dorso
2:875 inposita est; tremulae sinuantur flamine vestes.
Metamorphoseon Liber III
3:1 Iamque deus posita fallacis imagine tauri
3:2 se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,
3:3 cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam
3:4 imperat et poenam, si non invenerit, addit
3:5 exilium, facto pius et sceleratus eodem.
3:6 orbe pererrato (quis enim deprendere possit
3:7 furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis
3:8 vitat Agenorides Phoebique oracula supplex
3:9 consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.
3:10 'bos tibi' Phoebus ait 'solis occurret in arvis,
3:11 nullum passa iugum curvique inmunis aratri.
3:12 hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,
3:13 moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.'
3:14 vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,
3:15 incustoditam lente videt ire iuvencam
3:16 nullum servitii signum cervice gerentem.
3:17 subsequitur pressoque legit vestigia gressu
3:18 auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.
3:19 iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:
3:20 bos stetit et tollens speciosam cornibus altis
3:21 ad caelum frontem mugitibus inpulit auras
3:22 atque ita respiciens comites sua terga sequentis
3:23 procubuit teneraque latus submisit in herba.
3:24 Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae
3:25 figit et ignotos montes agrosque salutat.
3:26 Sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros
3:27 et petere e vivis libandas fontibus undas.
3:28 silva vetus stabat nulla violata securi,
3:29 et specus in media virgis ac vimine densus
3:30 efficiens humilem lapidum conpagibus arcum
3:31 uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro
3:32 Martius anguis erat, cristis praesignis et auro;
3:33 igne micant oculi, corpus tumet omne venenis,
3:34 tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.
3:35 quem postquam Tyria lucum de gente profecti
3:36 infausto tetigere gradu, demissaque in undas
3:37 urna dedit sonitum, longo caput extulit antro
3:38 caeruleus serpens horrendaque sibila misit.
3:39 effluxere urnae manibus sanguisque reliquit
3:40 corpus et attonitos subitus tremor occupat artus.
3:41 ille volubilibus squamosos nexibus orbes
3:42 torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus
3:43 ac media plus parte leves erectus in auras
3:44 despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,
3:45 si totum spectes, geminas qui separat arctos.
3:46 nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant
3:47 sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,
3:48 occupat: hos morsu, longis conplexibus illos,
3:49 hos necat adflati funesta tabe veneni.
3:50 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:
3:51 quae mora sit sociis, miratur Agenore natus
3:52 vestigatque viros. tegumen derepta leoni
3:53 pellis erat, telum splendenti lancea ferro
3:54 et iaculum teloque animus praestantior omni.
3:55 ut nemus intravit letataque corpora vidit
3:56 victoremque supra spatiosi tergoris hostem
3:57 tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,
3:58 'aut ultor vestrae, fidissima pectora, mortis,
3:59 aut comes' inquit 'ero.' dixit dextraque molarem
3:60 sustulit et magnum magno conamine misit.
3:61 illius inpulsu cum turribus ardua celsis
3:62 moenia mota forent, serpens sine vulnere mansit
3:63 loricaeque modo squamis defensus et atrae
3:64 duritia pellis validos cute reppulit ictus;
3:65 at non duritia iaculum quoque vicit eadem,
3:66 quod medio lentae spinae curvamine fixum
3:67 constitit et totum descendit in ilia ferrum.
3:68 ille dolore ferox caput in sua terga retorsit
3:69 vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,
3:70 idque ubi vi multa partem labefecit in omnem,
3:71 vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.
3:72 tum vero postquam solitas accessit ad iras
3:73 causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,
3:74 spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,
3:75 terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit
3:76 ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.
3:77 ipse modo inmensum spiris facientibus orbem
3:78 cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,
3:79 inpete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis
3:80 fertur et obstantis proturbat pectore silvas.
3:81 cedit Agenorides paulum spolioque leonis
3:82 sustinet incursus instantiaque ora retardat
3:83 cuspide praetenta: furit ille et inania duro
3:84 vulnera dat ferro figitque in acumine dentes.
3:85 iamque venenifero sanguis manare palato
3:86 coeperat et virides adspergine tinxerat herbas;
3:87 sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu
3:88 laesaque colla dabat retro plagamque sedere
3:89 cedendo arcebat nec longius ire sinebat,
3:90 donec Agenorides coniectum in guttura ferrum
3:91 usque sequens pressit, dum retro quercus eunti
3:92 obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.
3:93 pondere serpentis curvata est arbor et ima
3:94 parte flagellari gemuit sua robora caudae.
3:95 Dum spatium victor victi considerat hostis,
3:96 vox subito audita est; neque erat cognoscere promptum,
3:97 unde, sed audita est: 'quid, Agenore nate, peremptum
3:98 serpentem spectas? et tu spectabere serpens.'
3:99 ille diu pavidus pariter cum mente colorem
3:100 perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant:
3:101 ecce viri fautrix superas delapsa per auras
3:102 Pallas adest motaeque iubet supponere terrae
3:103 vipereos dentes, populi incrementa futuri.
3:104 paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,
3:105 spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.
3:106 inde (fide maius) glaebae coepere moveri,
3:107 primaque de sulcis acies adparuit hastae,
3:108 tegmina mox capitum picto nutantia cono,
3:109 mox umeri pectusque onerataque bracchia telis
3:110 exsistunt, crescitque seges clipeata virorum:
3:111 sic, ubi tolluntur festis aulaea theatris,
3:112 surgere signa solent primumque ostendere vultus,
3:113 cetera paulatim, placidoque educta tenore
3:114 tota patent imoque pedes in margine ponunt.
3:115 Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat:
3:116 'ne cape!' de populo, quem terra creaverat, unus
3:117 exclamat 'nec te civilibus insere bellis!'
3:118 atque ita terrigenis rigido de fratribus unum
3:119 comminus ense ferit, iaculo cadit eminus ipse;
3:120 hunc quoque qui leto dederat, non longius illo
3:121 vivit et exspirat, modo quas acceperat auras,
3:122 exemploque pari furit omnis turba, suoque
3:123 Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres.
3:124 iamque brevis vitae spatium sortita iuventus
3:125 sanguineam tepido plangebat pectore matrem,
3:126 quinque superstitibus, quorum fuit unus Echion.
3:127 is sua iecit humo monitu Tritonidis arma
3:128 fraternaeque fidem pacis petiitque deditque:
3:129 hos operis comites habuit Sidonius hospes,
3:130 cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem.
3:131 Iam stabant Thebae, poteras iam, Cadme, videri
3:132 exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque
3:133 contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,
3:134 tot natos natasque et, pignora cara, nepotes,
3:135 hos quoque iam iuvenes; sed scilicet ultima semper
3:136 exspectanda dies hominis, dicique beatus
3:137 ante obitum nemo supremaque funera debet.
3:138 Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas
3:139 causa fuit luctus, alienaque cornua fronti
3:140 addita, vosque, canes satiatae sanguine erili.
3:141 at bene si quaeras, Fortunae crimen in illo,
3:142 non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?
3:143 Mons erat infectus variarum caede ferarum,
3:144 iamque dies medius rerum contraxerat umbras
3:145 et sol ex aequo meta distabat utraque,
3:146 cum iuvenis placido per devia lustra vagantes
3:147 participes operum conpellat Hyantius ore:
3:148 'lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,
3:149 fortunaeque dies habuit satis; altera lucem
3:150 cum croceis invecta rotis Aurora reducet,
3:151 propositum repetemus opus: nunc Phoebus utraque
3:152 distat idem meta finditque vaporibus arva.
3:153 sistite opus praesens nodosaque tollite lina!'
3:154 iussa viri faciunt intermittuntque laborem.
3:155 Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,
3:156 nomine Gargaphie succinctae sacra Dianae,
3:157 cuius in extremo est antrum nemorale recessu
3:158 arte laboratum nulla: simulaverat artem
3:159 ingenio natura suo; nam pumice vivo
3:160 et levibus tofis nativum duxerat arcum;
3:161 fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,
3:162 margine gramineo patulos incinctus hiatus.
3:163 hic dea silvarum venatu fessa solebat
3:164 virgineos artus liquido perfundere rore.
3:165 quo postquam subiit, nympharum tradidit uni
3:166 armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos,
3:167 altera depositae subiecit bracchia pallae,
3:168 vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis
3:169 Ismenis Crocale sparsos per colla capillos
3:170 colligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.
3:171 excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Rhanisque
3:172 et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.
3:173 dumque ibi perluitur solita Titania lympha,
3:174 ecce nepos Cadmi dilata parte laborum
3:175 per nemus ignotum non certis passibus errans
3:176 pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.
3:177 qui simul intravit rorantia fontibus antra,
3:178 sicut erant, nudae viso sua pectora nymphae
3:179 percussere viro subitisque ululatibus omne
3:180 inplevere nemus circumfusaeque Dianam
3:181 corporibus texere suis; tamen altior illis
3:182 ipsa dea est colloque tenus supereminet omnis.
3:183 qui color infectis adversi solis ab ictu
3:184 nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,
3:185 is fuit in vultu visae sine veste Dianae.
3:186 quae, quamquam comitum turba est stipata suarum,
3:187 in latus obliquum tamen adstitit oraque retro
3:188 flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,
3:189 quas habuit sic hausit aquas vultumque virilem
3:190 perfudit spargensque comas ultricibus undis
3:191 addidit haec cladis praenuntia verba futurae:
3:192 'nunc tibi me posito visam velamine narres,
3:193 sit poteris narrare, licet!' nec plura minata
3:194 dat sparso capiti vivacis cornua cervi,
3:195 dat spatium collo summasque cacuminat aures
3:196 cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat
3:197 cruribus et velat maculoso vellere corpus;
3:198 additus et pavor est: fugit Autonoeius heros
3:199 et se tam celerem cursu miratur in ipso.
3:200 ut vero vultus et cornua vidit in unda,
3:201 'me miserum!' dicturus erat: vox nulla secuta est!
3:202 ingemuit: vox illa fuit, lacrimaeque per ora
3:203 non sua fluxerunt; mens tantum pristina mansit.
3:204 quid faciat? repetatne domum et regalia tecta
3:205 an lateat silvis? pudor hoc, timor inpedit illud.
3:206 Dum dubitat, videre canes, primique Melampus
3:207 Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,
3:208 Cnosius Ichnobates, Spartana gente Melampus.
3:209 inde ruunt alii rapida velocius aura,
3:210 Pamphagos et Dorceus et Oribasos, Arcades omnes,
3:211 Nebrophonosque valens et trux cum Laelape Theron
3:212 et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre
3:213 Hylaeusque ferox nuper percussus ab apro
3:214 deque lupo concepta Nape pecudesque secuta
3:215 Poemenis et natis comitata Harpyia duobus
3:216 et substricta gerens Sicyonius ilia Ladon
3:217 et Dromas et Canache Sticteque et Tigris et Alce
3:218 et niveis Leucon et villis Asbolos atris
3:219 praevalidusque Lacon et cursu fortis Aello
3:220 et Thoos et Cyprio velox cum fratre Lycisce
3:221 et nigram medio frontem distinctus ab albo
3:222 Harpalos et Melaneus hirsutaque corpore Lachne
3:223 et patre Dictaeo, sed matre Laconide nati
3:224 Labros et Argiodus et acutae vocis Hylactor
3:225 quosque referre mora est: ea turba cupidine praedae
3:226 per rupes scopulosque adituque carenti+a saxa,
3:227 quaque est difficilis quaque est via nulla, sequuntur.
3:228 ille fugit per quae fuerat loca saepe secutus,
3:229 heu! famulos fugit ipse suos. clamare libebat:
3:230 'Actaeon ego sum: dominum cognoscite vestrum!'
3:231 verba animo desunt; resonat latratibus aether.
3:232 prima Melanchaetes in tergo vulnera fecit,
3:233 proxima Theridamas, Oresitrophos haesit in armo:
3:234 tardius exierant, sed per conpendia montis
3:235 anticipata via est; dominum retinentibus illis,
3:236 cetera turba coit confertque in corpore dentes.
3:237 iam loca vulneribus desunt; gemit ille sonumque,
3:238 etsi non hominis, quem non tamen edere possit
3:239 cervus, habet maestisque replet iuga nota querellis
3:240 et genibus pronis supplex similisque roganti
3:241 circumfert tacitos tamquam sua bracchia vultus.
3:242 at comites rapidum solitis hortatibus agmen
3:243 ignari instigant oculisque Actaeona quaerunt
3:244 et velut absentem certatim Actaeona clamant
3:245 (ad nomen caput ille refert) et abesse queruntur
3:246 nec capere oblatae segnem spectacula praedae.
3:247 vellet abesse quidem, sed adest; velletque videre,
3:248 non etiam sentire canum fera facta suorum.
3:249 undique circumstant, mersisque in corpore rostris
3:250 dilacerant falsi dominum sub imagine cervi,
3:251 nec nisi finita per plurima vulnera vita
3:252 ira pharetratae fertur satiata Dianae.
3:253 Rumor in ambiguo est; aliis violentior aequo
3:254 visa dea est, alii laudant dignamque severa
3:255 virginitate vocant: pars invenit utraque causas.
3:256 sola Iovis coniunx non tam, culpetne probetne,
3:257 eloquitur, quam clade domus ab Agenore ductae
3:258 gaudet et a Tyria collectum paelice transfert
3:259 in generis socios odium; subit ecce priori
3:260 causa recens, gravidamque dolet de semine magni
3:261 esse Iovis Semelen; dum linguam ad iurgia solvit,
3:262 'profeci quid enim totiens per iurgia?' dixit,
3:263 'ipsa petenda mihi est; ipsam, si maxima Iuno
3:264 rite vocor, perdam, si me gemmantia dextra
3:265 sceptra tenere decet, si sum regina Iovisque
3:266 et soror et coniunx, certe soror. at, puto, furto est
3:267 contenta, et thalami brevis est iniuria nostri.
3:268 concipit -- id derat -- manifestaque crimina pleno
3:269 fert utero et mater, quod vix mihi contigit, uno
3:270 de Iove vult fieri: tanta est fiducia formae.
3:271 fallat eam faxo; nec sum Saturnia, si non
3:272 ab Iove mersa suo Stygias penetrabit in undas.'
3:273 Surgit ab his solio fulvaque recondita nube
3:274 limen adit Semeles nec nubes ante removit
3:275 quam simulavit anum posuitque ad tempora canos
3:276 sulcavitque cutem rugis et curva trementi
3:277 membra tulit passu; vocem quoque fecit anilem,
3:278 ipsaque erat Beroe, Semeles Epidauria nutrix.
3:279 ergo ubi captato sermone diuque loquendo
3:280 ad nomen venere Iovis, suspirat et 'opto,
3:281 Iuppiter ut sit' ait; 'metuo tamen omnia: multi
3:282 nomine divorum thalamos iniere pudicos.
3:283 nec tamen esse Iovem satis est: det pignus amoris,
3:284 si modo verus is est; quantusque et qualis ab alta
3:285 Iunone excipitur, tantus talisque, rogato,
3:286 det tibi conplexus suaque ante insignia sumat!'
3:287 Talibus ignaram Iuno Cadmeida dictis
3:288 formarat: rogat illa Iovem sine nomine munus.
3:289 cui deus 'elige!' ait 'nullam patiere repulsam,
3:290 quoque magis credas, Stygii quoque conscia sunto
3:291 numina torrentis: timor et deus ille deorum est.'
3:292 laeta malo nimiumque potens perituraque amantis
3:293 obsequio Semele 'qualem Saturnia' dixit
3:294 'te solet amplecti, Veneris cum foedus initis,
3:295 da mihi te talem!' voluit deus ora loquentis
3:296 opprimere: exierat iam vox properata sub auras.
3:297 ingemuit; neque enim non haec optasse, neque ille
3:298 non iurasse potest. ergo maestissimus altum
3:299 aethera conscendit vultuque sequentia traxit
3:300 nubila, quis nimbos inmixtaque fulgura ventis
3:301 addidit et tonitrus et inevitabile fulmen;
3:302 qua tamen usque potest, vires sibi demere temptat
3:303 nec, quo centimanum deiecerat igne Typhoea,
3:304 nunc armatur eo: nimium feritatis in illo est.
3:305 est aliud levius fulmen, cui dextra cyclopum
3:306 saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae:
3:307 tela secunda vocant superi; capit illa domumque
3:308 intrat Agenoream. corpus mortale tumultus
3:309 non tulit aetherios donisque iugalibus arsit.
3:310 inperfectus adhuc infans genetricis ab alvo
3:311 eripitur patrioque tener (si credere dignum est)
3:312 insuitur femori maternaque tempora conplet.
3:313 furtim illum primis Ino matertera cunis
3:314 educat, inde datum nymphae Nyseides antris
3:315 occuluere suis lactisque alimenta dedere.
3:316 Dumque ea per terras fatali lege geruntur
3:317 tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi,
3:318 forte Iovem memorant diffusum nectare curas
3:319 seposuisse graves vacuaque agitasse remissos
3:320 cum Iunone iocos et 'maior vestra profecto est,
3:321 quam quae contingit maribus' dixisse 'voluptas.'
3:322 illa negat. placuit quae sit sententia docti
3:323 quaerere Tiresiae: Venus huic erat utraque nota.
3:324 nam duo magnorum viridi coeuntia silva
3:325 corpora serpentum baculi violaverat ictu
3:326 deque viro factus (mirabile) femina septem
3:327 egerat autumnos; octavo rursus eosdem
3:328 vidit, et 'est vestrae si tanta potentia plagae'
3:329 dixit, 'ut auctoris sortem in contraria mutet,
3:330 nunc quoque vos feriam.' percussis anguibus isdem
3:331 forma prior rediit, genetivaque venit imago.
3:332 arbiter hic igitur sumptus de lite iocosa
3:333 dicta Iovis firmat: gravius Saturnia iusto
3:334 nec pro materia fertur doluisse suique
3:335 iudicis aeterna damnavit lumina nocte;
3:336 at pater omnipotens (neque enim licet inrita cuiquam
3:337 facta dei fecisse deo) pro lumine adempto
3:338 scire futura dedit poenamque levavit honore.
3:339 Ille per Aonias fama celeberrimus urbes
3:340 inreprehensa dabat populo responsa petenti;
3:341 prima fide vocisque ratae temptamina sumpsit
3:342 caerula Liriope, quam quondam flumine curvo
3:343 inplicuit clausaeque suis Cephisos in undis
3:344 vim tulit: enixa est utero pulcherrima pleno
3:345 infantem nymphe, iam tunc qui posset amari,
3:346 Narcissumque vocat. de quo consultus, an esset
3:347 tempora maturae visurus longa senectae,
3:348 fatidicus vates 'si se non noverit' inquit.
3:349 vana diu visa est vox auguris: exitus illam
3:350 resque probat letique genus novitasque furoris.
3:351 namque ter ad quinos unum Cephisius annum
3:352 addiderat poteratque puer iuvenisque videri:
3:353 multi illum iuvenes, multae cupiere puellae;
3:354 sed fuit in tenera tam dura superbia forma,
3:355 nulli illum iuvenes, nullae tetigere puellae.
3:356 adspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos
3:357 vocalis nymphe, quae nec reticere loquenti
3:358 nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo.
3:359 Corpus adhuc Echo, non vox erat et tamen usum
3:360 garrula non alium, quam nunc habet, oris habebat,
3:361 reddere de multis ut verba novissima posset.
3:362 fecerat hoc Iuno, quia, cum deprendere posset
3:363 sub Iove saepe suo nymphas in monte iacentis,
3:364 illa deam longo prudens sermone tenebat,
3:365 dum fugerent nymphae. postquam hoc Saturnia sensit,
3:366 'huius' ait 'linguae, qua sum delusa, potestas
3:367 parva tibi dabitur vocisque brevissimus usus,'
3:368 reque minas firmat. tantum haec in fine loquendi
3:369 ingeminat voces auditaque verba reportat.
3:370 ergo ubi Narcissum per devia rura vagantem
3:371 vidit et incaluit, sequitur vestigia furtim,
3:372 quoque magis sequitur, flamma propiore calescit,
3:373 non aliter quam cum summis circumlita taedis
3:374 admotas rapiunt vivacia sulphura flammas.
3:375 o quotiens voluit blandis accedere dictis
3:376 et mollis adhibere preces! natura repugnat
3:377 nec sinit, incipiat, sed, quod sinit, illa parata est
3:378 exspectare sonos, ad quos sua verba remittat.
3:379 forte puer comitum seductus ab agmine fido
3:380 dixerat: 'ecquis adest?' et 'adest' responderat Echo.
3:381 hic stupet, utque aciem partes dimittit in omnis,
3:382 voce 'veni!' magna clamat: vocat illa vocantem.
3:383 respicit et rursus nullo veniente 'quid' inquit
3:384 'me fugis?' et totidem, quot dixit, verba recepit.
3:385 perstat et alternae deceptus imagine vocis
3:386 'huc coeamus' ait, nullique libentius umquam
3:387 responsura sono 'coeamus' rettulit Echo
3:388 et verbis favet ipsa suis egressaque silva
3:389 ibat, ut iniceret sperato bracchia collo;
3:390 ille fugit fugiensque 'manus conplexibus aufer!
3:391 ante' ait 'emoriar, quam sit tibi copia nostri';
3:392 rettulit illa nihil nisi 'sit tibi copia nostri!'
3:393 spreta latet silvis pudibundaque frondibus ora
3:394 protegit et solis ex illo vivit in antris;
3:395 sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae;
3:396 extenuant vigiles corpus miserabile curae
3:397 adducitque cutem macies et in aera sucus
3:398 corporis omnis abit; vox tantum atque ossa supersunt:
3:399 vox manet, ossa ferunt lapidis traxisse figuram.
3:400 inde latet silvis nulloque in monte videtur,
3:401 omnibus auditur: sonus est, qui vivit in illa.
3:402 Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas
3:403 luserat hic nymphas, sic coetus ante viriles;
3:404 inde manus aliquis despectus ad aethera tollens
3:405 'sic amet ipse licet, sic non potiatur amato!'
3:406 dixerat: adsensit precibus Rhamnusia iustis.
3:407 fons erat inlimis, nitidis argenteus undis,
3:408 quem neque pastores neque pastae monte capellae
3:409 contigerant aliudve pecus, quem nulla volucris
3:410 nec fera turbarat nec lapsus ab arbore ramus;
3:411 gramen erat circa, quod proximus umor alebat,
3:412 silvaque sole locum passura tepescere nullo.
3:413 hic puer et studio venandi lassus et aestu
3:414 procubuit faciemque loci fontemque secutus,
3:415 dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit,
3:416 dumque bibit, visae correptus imagine formae
3:417 spem sine corpore amat, corpus putat esse, quod umbra est.
3:418 adstupet ipse sibi vultuque inmotus eodem
3:419 haeret, ut e Pario formatum marmore signum;
3:420 spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus
3:421 et dignos Baccho, dignos et Apolline crines
3:422 inpubesque genas et eburnea colla decusque
3:423 oris et in niveo mixtum candore ruborem,
3:424 cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse:
3:425 se cupit inprudens et, qui probat, ipse probatur,
3:426 dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet.
3:427 inrita fallaci quotiens dedit oscula fonti,
3:428 in mediis quotiens visum captantia collum
3:429 bracchia mersit aquis nec se deprendit in illis!
3:430 quid videat, nescit; sed quod videt, uritur illo,
3:431 atque oculos idem, qui decipit, incitat error.
3:432 credule, quid frustra simulacra fugacia captas?
3:433 quod petis, est nusquam; quod amas, avertere, perdes!
3:434 ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est:
3:435 nil habet ista sui; tecum venitque manetque;
3:436 tecum discedet, si tu discedere possis!
3:437 Non illum Cereris, non illum cura quietis
3:438 abstrahere inde potest, sed opaca fusus in herba
3:439 spectat inexpleto mendacem lumine formam
3:440 perque oculos perit ipse suos; paulumque levatus
3:441 ad circumstantes tendens sua bracchia silvas
3:442 'ecquis, io silvae, crudelius' inquit 'amavit?
3:443 scitis enim et multis latebra opportuna fuistis.
3:444 ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae,
3:445 qui sic tabuerit, longo meministis in aevo?
3:446 et placet et video; sed quod videoque placetque,
3:447 non tamen invenio' -- tantus tenet error amantem --
3:448 'quoque magis doleam, nec nos mare separat ingens
3:449 nec via nec montes nec clausis moenia portis;
3:450 exigua prohibemur aqua! cupit ipse teneri:
3:451 nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis,
3:452 hic totiens ad me resupino nititur ore.
3:453 posse putes tangi: minimum est, quod amantibus obstat.
3:454 quisquis es, huc exi! quid me, puer unice, fallis
3:455 quove petitus abis? certe nec forma nec aetas
3:456 est mea, quam fugias, et amarunt me quoque nymphae!
3:457 spem mihi nescio quam vultu promittis amico,
3:458 cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro,
3:459 cum risi, adrides; lacrimas quoque saepe notavi
3:460 me lacrimante tuas; nutu quoque signa remittis
3:461 et, quantum motu formosi suspicor oris,
3:462 verba refers aures non pervenientia nostras!
3:463 iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago;
3:464 uror amore mei: flammas moveoque feroque.
3:465 quid faciam? roger anne rogem? quid deinde rogabo?
3:466 quod cupio mecum est: inopem me copia fecit.
3:467 o utinam a nostro secedere corpore possem!
3:468 votum in amante novum, vellem, quod amamus, abesset.
3:469 iamque dolor vires adimit, nec tempora vitae
3:470 longa meae superant, primoque exstinguor in aevo.
3:471 nec mihi mors gravis est posituro morte dolores,
3:472 hic, qui diligitur, vellem diuturnior esset;
3:473 nunc duo concordes anima moriemur in una.'
3:474 Dixit et ad faciem rediit male sanus eandem
3:475 et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto
3:476 reddita forma lacu est; quam cum vidisset abire,
3:477 'quo refugis? remane nec me, crudelis, amantem
3:478 desere!' clamavit; 'liceat, quod tangere non est,
3:479 adspicere et misero praebere alimenta furori!'
3:480 dumque dolet, summa vestem deduxit ab ora
3:481 nudaque marmoreis percussit pectora palmis.
3:482 pectora traxerunt roseum percussa ruborem,
3:483 non aliter quam poma solent, quae candida parte,
3:484 parte rubent, aut ut variis solet uva racemis
3:485 ducere purpureum nondum matura colorem.
3:486 quae simul adspexit liquefacta rursus in unda,
3:487 non tulit ulterius, sed ut intabescere flavae
3:488 igne levi cerae matutinaeque pruinae
3:489 sole tepente solent, sic attenuatus amore
3:490 liquitur et tecto paulatim carpitur igni;
3:491 et neque iam color est mixto candore rubori,
3:492 nec vigor et vires et quae modo visa placebant,
3:493 nec corpus remanet, quondam quod amaverat Echo.
3:494 quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque,
3:495 indoluit, quotiensque puer miserabilis 'eheu'
3:496 dixerat, haec resonis iterabat vocibus 'eheu';
3:497 cumque suos manibus percusserat ille lacertos,
3:498 haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem.
3:499 ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam:
3:500 'heu frustra dilecte puer!' totidemque remisit
3:501 verba locus, dictoque vale 'vale' inquit et Echo.
3:502 ille caput viridi fessum submisit in herba,
3:503 lumina mors clausit domini mirantia formam:
3:504 tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,
3:505 in Stygia spectabat aqua. planxere sorores
3:506 naides et sectos fratri posuere capillos,
3:507 planxerunt dryades; plangentibus adsonat Echo.
3:508 iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:
3:509 nusquam corpus erat; croceum pro corpore florem
3:510 inveniunt foliis medium cingentibus albis.
3:511 Cognita res meritam vati per Achaidas urbes
3:512 attulerat famam, nomenque erat auguris ingens;
3:513 spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus
3:514 contemptor superum Pentheus praesagaque ridet
3:515 verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae
3:516 obicit. ille movens albentia tempora canis
3:517 'quam felix esses, si tu quoque luminis huius
3:518 orbus' ait 'fieres, ne Bacchica sacra videres!
3:519 namque dies aderit, quam non procul auguror esse,
3:520 qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber,
3:521 quem nisi templorum fueris dignatus honore,
3:522 mille lacer spargere locis et sanguine silvas
3:523 foedabis matremque tuam matrisque sorores.
3:524 eveniet! neque enim dignabere numen honore,
3:525 meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.'
3:526 talia dicentem proturbat Echione natus;
3:527 dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.
3:528 Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:
3:529 turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque
3:530 vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.
3:531 'Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras
3:532 attonuit mentes?' Pentheus ait; 'aerane tantum
3:533 aere repulsa valent et adunco tibia cornu
3:534 et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,
3:535 non tuba terruerit, non strictis agmina telis,
3:536 femineae voces et mota insania vino
3:537 obscenique greges et inania tympana vincant?
3:538 vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti
3:539 hac Tyron, hac profugos posuistis sede penates,
3:540 nunc sinitis sine Marte capi? vosne, acrior aetas,
3:541 o iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,
3:542 non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?
3:543 este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,
3:544 illiusque animos, qui multos perdidit unus,
3:545 sumite serpentis! pro fontibus ille lacuque
3:546 interiit: at vos pro fama vincite vestra!
3:547 ille dedit leto fortes: vos pellite molles
3:548 et patrium retinete decus! si fata vetabant
3:549 stare diu Thebas, utinam tormenta virique
3:550 moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!
3:551 essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,
3:552 non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent;
3:553 at nunc a puero Thebae capientur inermi,
3:554 quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,
3:555 sed madidus murra crinis mollesque coronae
3:556 purpuraque et pictis intextum vestibus aurum,
3:557 quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam
3:558 adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.
3:559 an satis Acrisio est animi, contemnere vanum
3:560 numen et Argolicas venienti claudere portas:
3:561 Penthea terrebit cum totis advena Thebis?
3:562 ite citi' (famulis hoc imperat), 'ite ducemque
3:563 attrahite huc vinctum! iussis mora segnis abesto!'
3:564 hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum
3:565 corripiunt dictis frustraque inhibere laborant.
3:566 acrior admonitu est inritaturque retenta
3:567 et crescit rabies remoraminaque ipsa nocebant:
3:568 sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,
3:569 lenius et modico strepitu decurrere vidi;
3:570 at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,
3:571 spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.
3:572 Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,
3:573 quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;
3:574 'hunc' dixere 'tamen comitem famulumque sacrorum
3:575 cepimus' et tradunt manibus post terga ligatis
3:576 sacra dei quendam Tyrrhena gente secutum.
3:577 adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos
3:578 fecerat, et quamquam poenae vix tempora differt,
3:579 'o periture tuaque aliis documenta dature
3:580 morte,' ait, 'ede tuum nomen nomenque parentum
3:581 et patriam, morisque novi cur sacra frequentes!'
3:582 ille metu vacuus 'nomen mihi' dixit 'Acoetes,
3:583 patria Maeonia est, humili de plebe parentes.
3:584 non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,
3:585 lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;
3:586 pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis
3:587 decipere et calamo salientis ducere pisces.
3:588 ars illi sua census erat; cum traderet artem,
3:589 "accipe, quas habeo, studii successor et heres,"
3:590 dixit "opes," moriensque mihi nihil ille reliquit
3:591 praeter aquas: unum hoc possum adpellare paternum.
3:592 mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,
3:593 addidici regimen dextra moderante carinae
3:594 flectere et Oleniae sidus pluviale capellae
3:595 Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi
3:596 ventorumque domos et portus puppibus aptos.
3:597 forte petens Delum Chiae telluris ad oras
3:598 adplicor et dextris adducor litora remis
3:599 doque levis saltus udaeque inmittor harenae:
3:600 nox ibi consumpta est; aurora rubescere primo
3:601 coeperat: exsurgo laticesque inferre recentis
3:602 admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas;
3:603 ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto
3:604 prospicio comitesque voco repetoque carinam.
3:605 "adsumus en" inquit sociorum primus Opheltes,
3:606 utque putat, praedam deserto nactus in agro,
3:607 virginea puerum ducit per litora forma.
3:608 ille mero somnoque gravis titubare videtur
3:609 vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:
3:610 nil ibi, quod credi posset mortale, videbam.
3:611 et sensi et dixi sociis: "quod numen in isto
3:612 corpore sit, dubito; sed corpore numen in isto est!
3:613 quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis;
3:614 his quoque des veniam!" "pro nobis mitte precari!"
3:615 Dictys ait, quo non alius conscendere summas
3:616 ocior antemnas prensoque rudente relabi.
3:617 hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,
3:618 hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque
3:619 voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,
3:620 hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.
3:621 "non tamen hanc sacro violari pondere pinum
3:622 perpetiar" dixi: "pars hic mihi maxima iuris"
3:623 inque aditu obsisto: furit audacissimus omni
3:624 de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe
3:625 exilium dira poenam pro caede luebat;
3:626 is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno
3:627 rupit et excussum misisset in aequora, si non
3:628 haesissem, quamvis amens, in fune retentus.
3:629 inpia turba probat factum; tum denique Bacchus
3:630 (Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus
3:631 sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,
3:632 "quid facitis? quis clamor?" ait "qua, dicite, nautae,
3:633 huc ope perveni? quo me deferre paratis?"
3:634 "pone metum" Proreus, "et quos contingere portus
3:635 ede velis!" dixit; "terra sistere petita."
3:636 "Naxon" ait Liber "cursus advertite vestros!
3:637 illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus."
3:638 per mare fallaces perque omnia numina iurant
3:639 sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.
3:640 dextera Naxos erat: dextra mihi lintea danti
3:641 "quid facis, o demens? quis te furor," inquit "Acoete,"
3:642 pro se quisque, "tenet? laevam pete!" maxima nutu
3:643 pars mihi significat, pars quid velit ore susurro.
3:644 obstipui "capiat" que "aliquis moderamina!" dixi
3:645 meque ministerio scelerisque artisque removi.
3:646 increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;
3:647 e quibus Aethalion "te scilicet omnis in uno
3:648 nostra salus posita est!" ait et subit ipse meumque
3:649 explet opus Naxoque petit diversa relicta.
3:650 tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem
3:651 senserit, e puppi pontum prospectat adunca
3:652 et flenti similis "non haec mihi litora, nautae,
3:653 promisistis" ait, "non haec mihi terra rogata est!
3:654 quo merui poenam facto? quae gloria vestra est,
3:655 si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?"
3:656 iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras
3:657 ridet et inpellit properantibus aequora remis.
3:658 per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo
3:659 est deus) adiuro, tam me tibi vera referre
3:660 quam veri maiora fide: stetit aequore puppis
3:661 haud aliter, quam si siccam navale teneret.
3:662 illi admirantes remorum in verbere perstant
3:663 velaque deducunt geminaque ope currere temptant:
3:664 inpediunt hederae remos nexuque recurvo
3:665 serpunt et gravidis distinguunt vela corymbis.
3:666 ipse racemiferis frontem circumdatus uvis
3:667 pampineis agitat velatam frondibus hastam;
3:668 quem circa tigres simulacraque inania lyncum
3:669 pictarumque iacent fera corpora pantherarum.
3:670 exsiluere viri, sive hoc insania fecit
3:671 sive timor, primusque Medon nigrescere toto
3:672 corpore et expresso spinae curvamine flecti
3:673 incipit. huic Lycabas "in quae miracula" dixit
3:674 "verteris?" et lati rictus et panda loquenti
3:675 naris erat, squamamque cutis durata trahebat.
3:676 at Libys obstantis dum vult obvertere remos,
3:677 in spatium resilire manus breve vidit et illas
3:678 iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.
3:679 alter ad intortos cupiens dare bracchia funes
3:680 bracchia non habuit truncoque repandus in undas
3:681 corpore desiluit: falcata novissima cauda est,
3:682 qualia dividuae sinuantur cornua lunae.
3:683 undique dant saltus multaque adspergine rorant
3:684 emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus
3:685 inque chori ludunt speciem lascivaque iactant
3:686 corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.
3:687 de modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)
3:688 restabam solus: pavidum gelidumque trementi
3:689 corpore vixque meum firmat deus "excute" dicens
3:690 "corde metum Diamque tene!" delatus in illam
3:691 accessi sacris Baccheaque sacra frequento.'
3:692 'Praebuimus longis' Pentheus 'ambagibus aures,'
3:693 inquit 'ut ira mora vires absumere posset.
3:694 praecipitem, famuli, rapite hunc cruciataque diris
3:695 corpora tormentis Stygiae demittite nocti!'
3:696 protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes
3:697 clauditur in tectis; et dum crudelia iussae
3:698 instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,
3:699 sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis
3:700 sponte sua fama est nullo solvente catenas.
3:701 Perstat Echionides, nec iam iubet ire, sed ipse
3:702 vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron
3:703 cantibus et clara bacchantum voce sonabat.
3:704 ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro
3:705 signa dedit tubicen pugnaeque adsumit amorem,
3:706 Penthea sic ictus longis ululatibus aether
3:707 movit, et audito clamore recanduit ira.
3:708 Monte fere medio est, cingentibus ultima silvis,
3:709 purus ab arboribus, spectabilis undique, campus:
3:710 hic oculis illum cernentem sacra profanis
3:711 prima videt, prima est insano concita cursu,
3:712 prima suum misso violavit Penthea thyrso
3:713 mater et 'o geminae' clamavit 'adeste sorores!
3:714 ille aper, in nostris errat qui maximus agris,
3:715 ille mihi feriendus aper.' ruit omnis in unum
3:716 turba furens; cunctae coeunt trepidumque sequuntur,
3:717 iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,
3:718 iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.
3:719 saucius ille tamen 'fer opem, matertera' dixit
3:720 'Autonoe! moveant animos Actaeonis umbrae!'
3:721 illa, quis Actaeon, nescit dextramque precanti
3:722 abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.
3:723 non habet infelix quae matri bracchia tendat,
3:724 trunca sed ostendens dereptis vulnera membris
3:725 'adspice, mater!' ait. visis ululavit Agaue
3:726 collaque iactavit movitque per aera crinem
3:727 avulsumque caput digitis conplexa cruentis
3:728 clamat: 'io comites, opus hoc victoria nostra est!'
3:729 non citius frondes autumni frigore tactas
3:730 iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,
3:731 quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.
3:732 talibus exemplis monitae nova sacra frequentant
3:733 turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.
Metamorphoseon Liber IV
4:1 At non Alcithoe Minyeias orgia censet
4:2 accipienda dei, sed adhuc temeraria Bacchum
4:3 progeniem negat esse Iovis sociasque sorores
4:4 inpietatis habet. festum celebrare sacerdos
4:5 inmunesque operum famulas dominasque suorum
4:6 pectora pelle tegi, crinales solvere vittas,
4:7 serta coma, manibus frondentis sumere thyrsos
4:8 iusserat et saevam laesi fore numinis iram
4:9 vaticinatus erat: parent matresque nurusque
4:10 telasque calathosque infectaque pensa reponunt
4:11 turaque dant Bacchumque vocant Bromiumque Lyaeumque
4:12 ignigenamque satumque iterum solumque bimatrem;
4:13 additur his Nyseus indetonsusque Thyoneus
4:14 et cum Lenaeo genialis consitor uvae
4:15 Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euhan,
4:16 et quae praeterea per Graias plurima gentes
4:17 nomina, Liber, habes. tibi enim inconsumpta iuventa est,
4:18 tu puer aeternus, tu formosissimus alto
4:19 conspiceris caelo; tibi, cum sine cornibus adstas,
4:20 virgineum caput est; Oriens tibi victus, adusque
4:21 decolor extremo qua tinguitur India Gange.
4:22 Penthea tu, venerande, bipenniferumque Lycurgum
4:23 sacrilegos mactas, Tyrrhenaque mittis in aequor
4:24 corpora, tu biiugum pictis insignia frenis
4:25 colla premis lyncum. bacchae satyrique sequuntur,
4:26 quique senex ferula titubantis ebrius artus
4:27 sustinet et pando non fortiter haeret asello.
4:28 quacumque ingrederis, clamor iuvenalis et una
4:29 femineae voces inpulsaque tympana palmis
4:30 concavaque aera sonant longoque foramine buxus.
4:31 'Placatus mitisque' rogant Ismenides 'adsis,'
4:32 iussaque sacra colunt; solae Minyeides intus
4:33 intempestiva turbantes festa Minerva
4:34 aut ducunt lanas aut stamina pollice versant
4:35 aut haerent telae famulasque laboribus urguent.
4:36 e quibus una levi deducens pollice filum
4:37 'dum cessant aliae commentaque sacra frequentant,
4:38 nos quoque, quas Pallas, melior dea, detinet' inquit,
4:39 'utile opus manuum vario sermone levemus
4:40 perque vices aliquid, quod tempora longa videri
4:41 non sinat, in medium vacuas referamus ad aures!'
4:42 dicta probant primamque iubent narrare sorores.
4:43 illa, quid e multis referat (nam plurima norat),
4:44 cogitat et dubia est, de te, Babylonia, narret,
4:45 Derceti, quam versa squamis velantibus artus
4:46 stagna Palaestini credunt motasse figura,
4:47 an magis, ut sumptis illius filia pennis
4:48 extremos albis in turribus egerit annos,
4:49 nais an ut cantu nimiumque potentibus herbis
4:50 verterit in tacitos iuvenalia corpora pisces,
4:51 donec idem passa est, an, quae poma alba ferebat
4:52 ut nunc nigra ferat contactu sanguinis arbor:
4:53 hoc placet; hanc, quoniam vulgaris fabula non est,
4:54 talibus orsa modis lana sua fila sequente:
4:55 'Pyramus et Thisbe, iuvenum pulcherrimus alter,
4:56 altera, quas Oriens habuit, praelata puellis,
4:57 contiguas tenuere domos, ubi dicitur altam
4:58 coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem.
4:59 notitiam primosque gradus vicinia fecit,
4:60 tempore crevit amor; taedae quoque iure coissent,
4:61 sed vetuere patres: quod non potuere vetare,
4:62 ex aequo captis ardebant mentibus ambo.
4:63 conscius omnis abest; nutu signisque loquuntur,
4:64 quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis.
4:65 fissus erat tenui rima, quam duxerat olim,
4:66 cum fieret, paries domui communis utrique.
4:67 id vitium nulli per saecula longa notatum --
4:68 quid non sentit amor? -- primi vidistis amantes
4:69 et vocis fecistis iter, tutaeque per illud
4:70 murmure blanditiae minimo transire solebant.
4:71 saepe, ubi constiterant hinc Thisbe, Pyramus illinc,
4:72 inque vices fuerat captatus anhelitus oris,
4:73 "invide" dicebant "paries, quid amantibus obstas?
4:74 quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi
4:75 aut, hoc si nimium est, vel ad oscula danda pateres?
4:76 nec sumus ingrati: tibi nos debere fatemur,
4:77 quod datus est verbis ad amicas transitus auris."
4:78 talia diversa nequiquam sede locuti
4:79 sub noctem dixere "vale" partique dedere
4:80 oscula quisque suae non pervenientia contra.
4:81 postera nocturnos Aurora removerat ignes,
4:82 solque pruinosas radiis siccaverat herbas:
4:83 ad solitum coiere locum. tum murmure parvo
4:84 multa prius questi statuunt, ut nocte silenti
4:85 fallere custodes foribusque excedere temptent,
4:86 cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant,
4:87 neve sit errandum lato spatiantibus arvo,
4:88 conveniant ad busta Nini lateantque sub umbra
4:89 arboris: arbor ibi niveis uberrima pomis,
4:90 ardua morus, erat, gelido contermina fonti.
4:91 pacta placent; et lux, tarde discedere visa,
4:92 praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem.
4:93 'Callida per tenebras versato cardine Thisbe
4:94 egreditur fallitque suos adopertaque vultum
4:95 pervenit ad tumulum dictaque sub arbore sedit.
4:96 audacem faciebat amor. venit ecce recenti
4:97 caede leaena boum spumantis oblita rictus
4:98 depositura sitim vicini fontis in unda;
4:99 quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe
4:100 vidit et obscurum timido pede fugit in antrum,
4:101 dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.
4:102 ut lea saeva sitim multa conpescuit unda,
4:103 dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa
4:104 ore cruentato tenues laniavit amictus.
4:105 serius egressus vestigia vidit in alto
4:106 pulvere certa ferae totoque expalluit ore
4:107 Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam
4:108 repperit, "una duos" inquit "nox perdet amantes,
4:109 e quibus illa fuit longa dignissima vita;
4:110 nostra nocens anima est. ego te, miseranda, peremi,
4:111 in loca plena metus qui iussi nocte venires
4:112 nec prior huc veni. nostrum divellite corpus
4:113 et scelerata fero consumite viscera morsu,
4:114 o quicumque sub hac habitatis rupe leones!
4:115 sed timidi est optare necem." velamina Thisbes
4:116 tollit et ad pactae secum fert arboris umbram,
4:117 utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti,
4:118 "accipe nunc" inquit "nostri quoque sanguinis haustus!"
4:119 quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum,
4:120 nec mora, ferventi moriens e vulnere traxit.
4:121 ut iacuit resupinus humo, cruor emicat alte,
4:122 non aliter quam cum vitiato fistula plumbo
4:123 scinditur et tenui stridente foramine longas
4:124 eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit.
4:125 arborei fetus adspergine caedis in atram
4:126 vertuntur faciem, madefactaque sanguine radix
4:127 purpureo tinguit pendentia mora colore.
4:128 'Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem,
4:129 illa redit iuvenemque oculis animoque requirit,
4:130 quantaque vitarit narrare pericula gestit;
4:131 utque locum et visa cognoscit in arbore formam,
4:132 sic facit incertam pomi color: haeret, an haec sit.
4:133 dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum
4:134 membra solum, retroque pedem tulit, oraque buxo
4:135 pallidiora gerens exhorruit aequoris instar,
4:136 quod tremit, exigua cum summum stringitur aura.
4:137 sed postquam remorata suos cognovit amores,
4:138 percutit indignos claro plangore lacertos
4:139 et laniata comas amplexaque corpus amatum
4:140 vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori
4:141 miscuit et gelidis in vultibus oscula figens
4:142 "Pyrame," clamavit, "quis te mihi casus ademit?
4:143 Pyrame, responde! tua te carissima Thisbe
4:144 nominat; exaudi vultusque attolle iacentes!"
4:145 ad nomen Thisbes oculos a morte gravatos
4:146 Pyramus erexit visaque recondidit illa.
4:147 'Quae postquam vestemque suam cognovit et ense
4:148 vidit ebur vacuum, "tua te manus" inquit "amorque
4:149 perdidit, infelix! est et mihi fortis in unum
4:150 hoc manus, est et amor: dabit hic in vulnera vires.
4:151 persequar extinctum letique miserrima dicar
4:152 causa comesque tui: quique a me morte revelli
4:153 heu sola poteras, poteris nec morte revelli.
4:154 hoc tamen amborum verbis estote rogati,
4:155 o multum miseri meus illiusque parentes,
4:156 ut, quos certus amor, quos hora novissima iunxit,
4:157 conponi tumulo non invideatis eodem;
4:158 at tu quae ramis arbor miserabile corpus
4:159 nunc tegis unius, mox es tectura duorum,
4:160 signa tene caedis pullosque et luctibus aptos
4:161 semper habe fetus, gemini monimenta cruoris."
4:162 dixit et aptato pectus mucrone sub imum
4:163 incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat.
4:164 vota tamen tetigere deos, tetigere parentes;
4:165 nam color in pomo est, ubi permaturuit, ater,
4:166 quodque rogis superest, una requiescit in urna.'
4:167 Desierat: mediumque fuit breve tempus, et orsa est
4:168 dicere Leuconoe: vocem tenuere sorores.
4:169 'hunc quoque, siderea qui temperat omnia luce,
4:170 cepit amor Solem: Solis referemus amores.
4:171 primus adulterium Veneris cum Marte putatur
4:172 hic vidisse deus; videt hic deus omnia primus.
4:173 indoluit facto Iunonigenaeque marito
4:174 furta tori furtique locum monstravit, at illi
4:175 et mens et quod opus fabrilis dextra tenebat
4:176 excidit: extemplo graciles ex aere catenas
4:177 retiaque et laqueos, quae lumina fallere possent,
4:178 elimat. non illud opus tenuissima vincant
4:179 stamina, non summo quae pendet aranea tigno;
4:180 utque levis tactus momentaque parva sequantur,
4:181 efficit et lecto circumdata collocat arte.
4:182 ut venere torum coniunx et adulter in unum,
4:183 arte viri vinclisque nova ratione paratis
4:184 in mediis ambo deprensi amplexibus haerent.
4:185 Lemnius extemplo valvas patefecit eburnas
4:186 inmisitque deos; illi iacuere ligati
4:187 turpiter, atque aliquis de dis non tristibus optat
4:188 sic fieri turpis; superi risere, diuque
4:189 haec fuit in toto notissima fabula caelo.
4:190 'Exigit indicii memorem Cythereia poenam
4:191 inque vices illum, tectos qui laesit amores,
4:192 laedit amore pari. quid nunc, Hyperione nate,
4:193 forma colorque tibi radiataque lumina prosunt?
4:194 nempe, tuis omnes qui terras ignibus uris,
4:195 ureris igne novo; quique omnia cernere debes,
4:196 Leucothoen spectas et virgine figis in una,
4:197 quos mundo debes, oculos. modo surgis Eoo
4:198 temperius caelo, modo serius incidis undis,
4:199 spectandique mora brumalis porrigis horas;
4:200 deficis interdum, vitiumque in lumina mentis
4:201 transit et obscurus mortalia pectora terres.
4:202 nec tibi quod lunae terris propioris imago
4:203 obstiterit, palles: facit hunc amor iste colorem.
4:204 diligis hanc unam, nec te Clymeneque Rhodosque
4:205 nec tenet Aeaeae genetrix pulcherrima Circes
4:206 quaeque tuos Clytie quamvis despecta petebat
4:207 concubitus ipsoque illo grave vulnus habebat
4:208 tempore: Leucothoe multarum oblivia fecit,
4:209 gentis odoriferae quam formosissima partu
4:210 edidit Eurynome; sed postquam filia crevit,
4:211 quam mater cunctas, tam matrem filia vicit.
4:212 rexit Achaemenias urbes pater Orchamus isque
4:213 septimus a prisco numeratur origine Belo.
4:214 'Axe sub Hesperio sunt pascua Solis equorum:
4:215 ambrosiam pro gramine habent; ea fessa diurnis
4:216 membra ministeriis nutrit reparatque labori.
4:217 dumque ibi quadrupedes caelestia pabula carpunt
4:218 noxque vicem peragit, thalamos deus intrat amatos,
4:219 versus in Eurynomes faciem genetricis, et inter
4:220 bis sex Leucothoen famulas ad lumina cernit
4:221 levia versato ducentem stamina fuso.
4:222 ergo ubi ceu mater carae dedit oscula natae,
4:223 "res" ait "arcana est: famulae, discedite neve
4:224 eripite arbitrium matri secreta loquendi."
4:225 paruerant, thalamoque deus sine teste relicto
4:226 "ille ego sum" dixit, "qui longum metior annum,
4:227 omnia qui video, per quem videt omnia tellus,
4:228 mundi oculus: mihi, crede, places." pavet illa, metuque
4:229 et colus et fusus digitis cecidere remissis.
4:230 ipse timor decuit. nec longius ille moratus
4:231 in veram rediit speciem solitumque nitorem;
4:232 at virgo quamvis inopino territa visu
4:233 victa nitore dei posita vim passa querella est.
4:234 'Invidit Clytie (neque enim moderatus in illa
4:235 Solis amor fuerat) stimulataque paelicis ira
4:236 vulgat adulterium diffamatamque parenti
4:237 indicat. ille ferox inmansuetusque precantem
4:238 tendentemque manus ad lumina Solis et "ille
4:239 vim tulit invitae" dicentem defodit alta
4:240 crudus humo tumulumque super gravis addit harenae.
4:241 dissipat hunc radiis Hyperione natus iterque
4:242 dat tibi, qua possis defossos promere vultus;
4:243 nec tu iam poteras enectum pondere terrae
4:244 tollere, nympha, caput corpusque exsangue iacebas:
4:245 nil illo fertur volucrum moderator equorum
4:246 post Phaethonteos vidisse dolentius ignes.
4:247 ille quidem gelidos radiorum viribus artus
4:248 si queat in vivum temptat revocare calorem;
4:249 sed quoniam tantis fatum conatibus obstat,
4:250 nectare odorato sparsit corpusque locumque
4:251 multaque praequestus "tanges tamen aethera" dixit.
4:252 protinus inbutum caelesti nectare corpus
4:253 delicuit terramque suo madefecit odore,
4:254 virgaque per glaebas sensim radicibus actis
4:255 turea surrexit tumulumque cacumine rupit.
4:256 'At Clytien, quamvis amor excusare dolorem
4:257 indiciumque dolor poterat, non amplius auctor
4:258 lucis adit Venerisque modum sibi fecit in illa.
4:259 tabuit ex illo dementer amoribus usa;
4:260 nympharum inpatiens et sub Iove nocte dieque
4:261 sedit humo nuda nudis incompta capillis,
4:262 perque novem luces expers undaeque cibique
4:263 rore mero lacrimisque suis ieiunia pavit
4:264 nec se movit humo; tantum spectabat euntis
4:265 ora dei vultusque suos flectebat ad illum.
4:266 membra ferunt haesisse solo, partemque coloris
4:267 luridus exsangues pallor convertit in herbas;
4:268 est in parte rubor violaeque simillimus ora
4:269 flos tegit. illa suum, quamvis radice tenetur,
4:270 vertitur ad Solem mutataque servat amorem.'
4:271 dixerat, et factum mirabile ceperat auris;
4:272 pars fieri potuisse negant, pars omnia veros
4:273 posse deos memorant: sed non est Bacchus in illis.
4:274 Poscitur Alcithoe, postquam siluere sorores.
4:275 quae radio stantis percurrens stamina telae
4:276 'vulgatos taceo' dixit 'pastoris amores
4:277 Daphnidis Idaei, quem nymphe paelicis ira
4:278 contulit in saxum: tantus dolor urit amantes;
4:279 nec loquor, ut quondam naturae iure novato
4:280 ambiguus fuerit modo vir, modo femina Sithon.
4:281 te quoque, nunc adamas, quondam fidissime parvo,
4:282 Celmi, Iovi largoque satos Curetas ab imbri
4:283 et Crocon in parvos versum cum Smilace flores
4:284 praetereo dulcique animos novitate tenebo.
4:285 'Unde sit infamis, quare male fortibus undis
4:286 Salmacis enervet tactosque remolliat artus,
4:287 discite. causa latet, vis est notissima fontis.
4:288 Mercurio puerum diva Cythereide natum
4:289 naides Idaeis enutrivere sub antris,
4:290 cuius erat facies, in qua materque paterque
4:291 cognosci possent; nomen quoque traxit ab illis.
4:292 is tria cum primum fecit quinquennia, montes
4:293 deseruit patrios Idaque altrice relicta
4:294 ignotis errare locis, ignota videre
4:295 flumina gaudebat, studio minuente laborem.
4:296 ille etiam Lycias urbes Lyciaeque propinquos
4:297 Caras adit: videt hic stagnum lucentis ad imum
4:298 usque solum lymphae; non illic canna palustris
4:299 nec steriles ulvae nec acuta cuspide iunci;
4:300 perspicuus liquor est; stagni tamen ultima vivo
4:301 caespite cinguntur semperque virentibus herbis.
4:302 nympha colit, sed nec venatibus apta nec arcus
4:303 flectere quae soleat nec quae contendere cursu,
4:304 solaque naiadum celeri non nota Dianae.
4:305 saepe suas illi fama est dixisse sorores
4:306 "Salmaci, vel iaculum vel pictas sume pharetras
4:307 et tua cum duris venatibus otia misce!"
4:308 nec iaculum sumit nec pictas illa pharetras,
4:309 nec sua cum duris venatibus otia miscet,
4:310 sed modo fonte suo formosos perluit artus,
4:311 saepe Cytoriaco deducit pectine crines
4:312 et, quid se deceat, spectatas consulit undas;
4:313 nunc perlucenti circumdata corpus amictu
4:314 mollibus aut foliis aut mollibus incubat herbis,
4:315 saepe legit flores. et tum quoque forte legebat,
4:316 cum puerum vidit visumque optavit habere.
4:317 'Nec tamen ante adiit, etsi properabat adire,
4:318 quam se conposuit, quam circumspexit amictus
4:319 et finxit vultum et meruit formosa videri.
4:320 tunc sic orsa loqui: "puer o dignissime credi
4:321 esse deus, seu tu deus es, potes esse Cupido,
4:322 sive es mortalis, qui te genuere, beati,
4:323 et frater felix, et fortunata profecto,
4:324 si qua tibi soror est, et quae dedit ubera nutrix;
4:325 sed longe cunctis longeque beatior illa,
4:326 si qua tibi sponsa est, si quam dignabere taeda.
4:327 haec tibi sive aliqua est, mea sit furtiva voluptas,
4:328 seu nulla est, ego sim, thalamumque ineamus eundem."
4:329 nais ab his tacuit. pueri rubor ora notavit;
4:330 nescit, enim, quid amor; sed et erubuisse decebat:
4:331 hic color aprica pendentibus arbore pomis
4:332 aut ebori tincto est aut sub candore rubenti,
4:333 cum frustra resonant aera auxiliaria, lunae.
4:334 poscenti nymphae sine fine sororia saltem
4:335 oscula iamque manus ad eburnea colla ferenti
4:336 "desinis, an fugio tecumque" ait "ista relinquo?"
4:337 Salmacis extimuit "loca" que "haec tibi libera trado,
4:338 hospes" ait simulatque gradu discedere verso,
4:339 tum quoque respiciens, fruticumque recondita silva
4:340 delituit flexuque genu submisit; at ille,
4:341 scilicet ut vacuis et inobservatus in herbis,
4:342 huc it et hinc illuc et in adludentibus undis
4:343 summa pedum taloque tenus vestigia tinguit;
4:344 nec mora, temperie blandarum captus aquarum
4:345 mollia de tenero velamina corpore ponit.
4:346 tum vero placuit, nudaeque cupidine formae
4:347 Salmacis exarsit; flagrant quoque lumina nymphae,
4:348 non aliter quam cum puro nitidissimus orbe
4:349 opposita speculi referitur imagine Phoebus;
4:350 vixque moram patitur, vix iam sua gaudia differt,
4:351 iam cupit amplecti, iam se male continet amens.
4:352 ille cavis velox adplauso corpore palmis
4:353 desilit in latices alternaque bracchia ducens
4:354 in liquidis translucet aquis, ut eburnea si quis
4:355 signa tegat claro vel candida lilia vitro.
4:356 "vicimus et meus est" exclamat nais, et omni
4:357 veste procul iacta mediis inmittitur undis,
4:358 pugnantemque tenet, luctantiaque oscula carpit,
4:359 subiectatque manus, invitaque pectora tangit,
4:360 et nunc hac iuveni, nunc circumfunditur illac;
4:361 denique nitentem contra elabique volentem
4:362 inplicat ut serpens, quam regia sustinet ales
4:363 sublimemque rapit: pendens caput illa pedesque
4:364 adligat et cauda spatiantes inplicat alas;
4:365 utve solent hederae longos intexere truncos,
4:366 utque sub aequoribus deprensum polypus hostem
4:367 continet ex omni dimissis parte flagellis.
4:368 perstat Atlantiades sperataque gaudia nymphae
4:369 denegat; illa premit commissaque corpore toto
4:370 sicut inhaerebat, "pugnes licet, inprobe," dixit,
4:371 "non tamen effugies. ita, di, iubeatis, et istum
4:372 nulla dies a me nec me deducat ab isto."
4:373 vota suos habuere deos; nam mixta duorum
4:374 corpora iunguntur, faciesque inducitur illis
4:375 una. velut, si quis conducat cortice ramos,
4:376 crescendo iungi pariterque adolescere cernit,
4:377 sic ubi conplexu coierunt membra tenaci,
4:378 nec duo sunt et forma duplex, nec femina dici
4:379 nec puer ut possit, neutrumque et utrumque videntur.
4:380 'Ergo ubi se liquidas, quo vir descenderat, undas
4:381 semimarem fecisse videt mollitaque in illis
4:382 membra, manus tendens, sed iam non voce virili
4:383 Hermaphroditus ait: "nato date munera vestro,
4:384 et pater et genetrix, amborum nomen habenti:
4:385 quisquis in hos fontes vir venerit, exeat inde
4:386 semivir et tactis subito mollescat in undis!"
4:387 motus uterque parens nati rata verba biformis
4:388 fecit et incesto fontem medicamine tinxit.'
4:389 Finis erat dictis, et adhuc Minyeia proles
4:390 urguet opus spernitque deum festumque profanat,
4:391 tympana cum subito non adparentia raucis
4:392 obstrepuere sonis, et adunco tibia cornu
4:393 tinnulaque aera sonant; redolent murraeque crocique,
4:394 resque fide maior, coepere virescere telae
4:395 inque hederae faciem pendens frondescere vestis;
4:396 pars abit in vites, et quae modo fila fuerunt,
4:397 palmite mutantur; de stamine pampinus exit;
4:398 purpura fulgorem pictis adcommodat uvis.
4:399 iamque dies exactus erat, tempusque subibat,
4:400 quod tu nec tenebras nec possis dicere lucem,
4:401 sed cum luce tamen dubiae confinia noctis:
4:402 tecta repente quati pinguesque ardere videntur
4:403 lampades et rutilis conlucere ignibus aedes
4:404 falsaque saevarum simulacra ululare ferarum,
4:405 fumida iamdudum latitant per tecta sorores
4:406 diversaeque locis ignes ac lumina vitant,
4:407 dumque petunt tenebras, parvos membrana per artus
4:408 porrigitur tenuique includit bracchia pinna;
4:409 nec qua perdiderint veterem ratione figuram,
4:410 scire sinunt tenebrae: non illas pluma levavit,
4:411 sustinuere tamen se perlucentibus alis
4:412 conataeque loqui minimam et pro corpore vocem
4:413 emittunt peraguntque levi stridore querellas.
4:414 tectaque, non silvas celebrant lucemque perosae
4:415 nocte volant seroque tenent a vespere nomen.
4:416 Tum vero totis Bacchi memorabile Thebis
4:417 numen erat, magnasque novi matertera vires
4:418 narrat ubique dei de totque sororibus expers
4:419 una doloris erat, nisi quem fecere sorores:
4:420 adspicit hanc natis thalamoque Athamantis habentem
4:421 sublimes animos et alumno numine Iuno
4:422 nec tulit et secum: 'potuit de paelice natus
4:423 vertere Maeonios pelagoque inmergere nautas
4:424 et laceranda suae nati dare viscera matri
4:425 et triplices operire novis Minyeidas alis:
4:426 nil poterit Iuno nisi inultos flere dolores?
4:427 idque mihi satis est? haec una potentia nostra est?
4:428 ipse docet, quid agam (fas est et ab hoste doceri),
4:429 quidque furor valeat, Penthea caede satisque
4:430 ac super ostendit: cur non stimuletur eatque
4:431 per cognata suis exempla furoribus Ino?'
4:432 Est via declivis funesta nubila taxo:
4:433 ducit ad infernas per muta silentia sedes;
4:434 Styx nebulas exhalat iners, umbraeque recentes
4:435 descendunt illac simulacraque functa sepulcris:
4:436 pallor hiemsque tenent late loca senta, novique,
4:437 qua sit iter, manes, Stygiam quod ducat ad urbem,
4:438 ignorant, ubi sit nigri fera regia Ditis.
4:439 mille capax aditus et apertas undique portas
4:440 urbs habet, utque fretum de tota flumina terra,
4:441 sic omnes animas locus accipit ille nec ulli
4:442 exiguus populo est turbamve accedere sentit.
4:443 errant exsangues sine corpore at ossibus umbrae,
4:444 parsque forum celebrant, pars imi tecta tyranni,
4:445 pars aliquas artes, antiquae imitamina vitae.
4:446 [exercent, aliam partem sua poena coercet.]
4:447 Sustinet ire illuc caelesti sede relicta
4:448 (tantum odiis iraeque dabat) Saturnia Iuno;
4:449 quo simul intravit sacroque a corpore pressum
4:450 ingemuit limen, tria Cerberus extulit ora
4:451 et tres latratus semel edidit; illa sorores
4:452 Nocte vocat genitas, grave et inplacabile numen:
4:453 carceris ante fores clausas adamante sedebant
4:454 deque suis atros pectebant crinibus angues.
4:455 quam simul agnorunt inter caliginis umbras,
4:456 surrexere deae; sedes scelerata vocatur:
4:457 viscera praebebat Tityos lanianda novemque
4:458 iugeribus distentus erat; tibi, Tantale, nullae
4:459 deprenduntur aquae, quaeque inminet, effugit arbor;
4:460 aut petis aut urgues rediturum, Sisyphe, saxum;
4:461 volvitur Ixion et se sequiturque fugitque,
4:462 molirique suis letum patruelibus ausae
4:463 adsiduae repetunt, quas perdant, Belides undas.
4:464 Quos omnes acie postquam Saturnia torva
4:465 vidit et ante omnes Ixiona, rursus ab illo
4:466 Sisyphon adspiciens 'cur hic e fratribus' inquit
4:467 'perpetuas patitur poenas, Athamanta superbum
4:468 regia dives habet, qui me cum coniuge semper
4:469 sprevit?' et exponit causas odiique viaeque,
4:470 quidque velit: quod vellet, erat, ne regia Cadmi
4:471 staret, et in facinus traherent Athamanta sorores.
4:472 imperium, promissa, preces confundit in unum
4:473 sollicitatque deas: sic haec Iunone locuta,
4:474 Tisiphone canos, ut erat, turbata capillos
4:475 movit et obstantes reiecit ab ore colubras
4:476 atque ita 'non longis opus est ambagibus,' inquit;
4:477 'facta puta, quaecumque iubes; inamabile regnum
4:478 desere teque refer caeli melioris ad auras.'
4:479 laeta redit Iuno, quam caelum intrare parantem
4:480 roratis lustravit aquis Thaumantias Iris.
4:481 Nec mora, Tisiphone madefactam sanguine sumit
4:482 inportuna facem, fluidoque cruore rubentem
4:483 induitur pallam, tortoque incingitur angue
4:484 egrediturque domo. Luctus comitatur euntem
4:485 et Pavor et Terror trepidoque Insania vultu.
4:486 limine constiterat: postes tremuisse feruntur
4:487 Aeolii pallorque fores infecit acernas
4:488 solque locum fugit. monstris est territa coniunx,
4:489 territus est Athamas, tectoque exire parabant:
4:490 obstitit infelix aditumque obsedit Erinys,
4:491 nexaque vipereis distendens bracchia nodis
4:492 caesariem excussit: motae sonuere colubrae,
4:493 parsque iacent umeris, pars circum pectora lapsae
4:494 sibila dant saniemque vomunt linguisque coruscant.
4:495 inde duos mediis abrumpit crinibus angues
4:496 pestiferaque manu raptos inmisit, at illi
4:497 Inoosque sinus Athamanteosque pererrant
4:498 inspirantque graves animas; nec vulnera membris
4:499 ulla ferunt: mens est, quae diros sentiat ictus.
4:500 attulerat secum liquidi quoque monstra veneni,
4:501 oris Cerberei spumas et virus Echidnae
4:502 erroresque vagos caecaeque oblivia mentis
4:503 et scelus et lacrimas rabiemque et caedis amorem,
4:504 omnia trita simul, quae sanguine mixta recenti
4:505 coxerat aere cavo viridi versata cicuta;
4:506 dumque pavent illi, vergit furiale venenum
4:507 pectus in amborum praecordiaque intima movit.
4:508 tum face iactata per eundem saepius orbem
4:509 consequitur motis velociter ignibus ignes.
4:510 sic victrix iussique potens ad inania magni
4:511 regna redit Ditis sumptumque recingitur anguem.
4:512 Protinus Aeolides media furibundus in aula
4:513 clamat 'io, comites, his retia tendite silvis!
4:514 hic modo cum gemina visa est mihi prole leaena'
4:515 utque ferae sequitur vestigia coniugis amens
4:516 deque sinu matris ridentem et parva Learchum
4:517 bracchia tendentem rapit et bis terque per auras
4:518 more rotat fundae rigidoque infantia saxo
4:519 discutit ora ferox; tum denique concita mater,
4:520 seu dolor hoc fecit seu sparsi causa veneni,
4:521 exululat passisque fugit male sana capillis
4:522 teque ferens parvum nudis, Melicerta, lacertis
4:523 'euhoe Bacche' sonat: Bacchi sub nomine Iuno
4:524 risit et 'hos usus praestet tibi' dixit 'alumnus!'
4:525 inminet aequoribus scopulus: pars ima cavatur
4:526 fluctibus et tectas defendit ab imbribus undas,
4:527 summa riget frontemque in apertum porrigit aequor;
4:528 occupat hunc (vires insania fecerat) Ino
4:529 seque super pontum nullo tardata timore
4:530 mittit onusque suum; percussa recanduit unda.
4:531 At Venus, inmeritae neptis miserata labores,
4:532 sic patruo blandita suo est 'o numen aquarum,
4:533 proxima cui caelo cessit, Neptune, potestas,
4:534 magna quidem posco, sed tu miserere meorum,
4:535 iactari quos cernis in Ionio inmenso,
4:536 et dis adde tuis. aliqua et mihi gratia ponto est,
4:537 si tamen in medio quondam concreta profundo
4:538 spuma fui Graiumque manet mihi nomen ab illa.'
4:539 adnuit oranti Neptunus et abstulit illis,
4:540 quod mortale fuit, maiestatemque verendam
4:541 inposuit nomenque simul faciemque novavit
4:542 Leucothoeque deum cum matre Palaemona dixit.
4:543 Sidoniae comites, quantum valuere secutae
4:544 signa pedum, primo videre novissima saxo;
4:545 nec dubium de morte ratae Cadmeida palmis
4:546 deplanxere domum scissae cum veste capillos,
4:547 utque parum iustae nimiumque in paelice saevae
4:548 invidiam fecere deae. convicia Iuno
4:549 non tulit et 'faciam vos ipsas maxima' dixit
4:550 'saevitiae monimenta meae'; res dicta secuta est.
4:551 nam quae praecipue fuerat pia, 'persequar' inquit
4:552 'in freta reginam' saltumque datura moveri
4:553 haud usquam potuit scopuloque adfixa cohaesit;
4:554 altera, dum solito temptat plangore ferire
4:555 pectora, temptatos sensit riguisse lacertos;
4:556 illa, manus ut forte tetenderat in maris undas;
4:557 saxea facta manus in easdem porrigit undas;
4:558 huius, ut arreptum laniabat vertice crinem,
4:559 duratos subito digitos in crine videres:
4:560 quo quaeque in gestu deprensa est, haesit in illo.
4:561 pars volucres factae, quae nunc quoque gurgite in illo
4:562 aequora destringunt summis Ismenides alis.
4:563 Nescit Agenorides natam parvumque nepotem
4:564 aequoris esse deos; luctu serieque malorum
4:565 victus et ostentis, quae plurima viderat, exit
4:566 conditor urbe sua, tamquam fortuna locorum,
4:567 non sua se premeret, longisque erroribus actus
4:568 contigit Illyricos profuga cum coniuge fines.
4:569 iamque malis annisque graves dum prima retractant
4:570 fata domus releguntque suos sermone labores,
4:571 'num sacer ille mea traiectus cuspide serpens'
4:572 Cadmus ait 'fuerat, tum cum Sidone profectus
4:573 vipereos sparsi per humum, nova semina, dentes?
4:574 quem si cura deum tam certa vindicat ira,
4:575 ipse precor serpens in longam porrigar alvum.'
4:576 dixit, et ut serpens in longam tenditur alvum
4:577 durataeque cuti squamas increscere sentit
4:578 nigraque caeruleis variari corpora guttis
4:579 in pectusque cadit pronus, commissaque in unum
4:580 paulatim tereti tenuantur acumine crura.
4:581 bracchia iam restant: quae restant bracchia tendit
4:582 et lacrimis per adhuc humana fluentibus ora
4:583 'accede, o coniunx, accede, miserrima' dixit,
4:584 'dumque aliquid superest de me, me tange manumque
4:585 accipe, dum manus est, dum non totum occupat anguis.'
4:586 ille quidem vult plura loqui, sed lingua repente
4:587 in partes est fissa duas, nec verba volenti
4:588 sufficiunt, quotiensque aliquos parat edere questus,
4:589 sibilat: hanc illi vocem natura reliquit.
4:590 nuda manu feriens exclamat pectora coniunx:
4:591 'Cadme, mane teque, infelix, his exue monstris!
4:592 Cadme, quid hoc? ubi pes, ubi sunt umerique manusque
4:593 et color et facies et, dum loquor, omnia? cur non
4:594 me quoque, caelestes, in eandem vertitis anguem?'
4:595 dixerat, ille suae lambebat coniugis ora
4:596 inque sinus caros, veluti cognosceret, ibat
4:597 et dabat amplexus adsuetaque colla petebat.
4:598 quisquis adest (aderant comites), terretur; at illa
4:599 lubrica permulcet cristati colla draconis,
4:600 et subito duo sunt iunctoque volumine serpunt,
4:601 donec in adpositi nemoris subiere latebras,
4:602 nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt
4:603 quidque prius fuerint, placidi meminere dracones.
4:604 Sed tamen ambobus versae solacia formae
4:605 magna nepos dederat, quem debellata colebat
4:606 India, quem positis celebrabat Achai+a templis;
4:607 solus Abantiades ab origine cretus eadem
4:608 Acrisius superest, qui moenibus arceat urbis
4:609 Argolicae contraque deum ferat arma genusque
4:610 non putet esse Iovis: neque enim Iovis esse putabat
4:611 Persea, quem pluvio Danae conceperat auro.
4:612 mox tamen Acrisium (tanta est praesentia veri)
4:613 tam violasse deum quam non agnosse nepotem
4:614 paenitet: inpositus iam caelo est alter, at alter
4:615 viperei referens spolium memorabile monstri
4:616 aera carpebat tenerum stridentibus alis,
4:617 cumque super Libycas victor penderet harenas,
4:618 Gorgonei capitis guttae cecidere cruentae;
4:619 quas humus exceptas varios animavit in angues,
4:620 unde frequens illa est infestaque terra colubris.
4:621 Inde per inmensum ventis discordibus actus
4:622 nunc huc, nunc illuc exemplo nubis aquosae
4:623 fertur et ex alto seductas aethere longe
4:624 despectat terras totumque supervolat orbem.
4:625 ter gelidas Arctos, ter Cancri bracchia vidit,
4:626 saepe sub occasus, saepe est ablatus in ortus,
4:627 iamque cadente die, veritus se credere nocti,
4:628 constitit Hesperio, regnis Atlantis, in orbe
4:629 exiguamque petit requiem, dum Lucifer ignes
4:630 evocet Aurorae, currus Aurora diurnos.
4:631 hic hominum cunctos ingenti corpore praestans
4:632 Iapetionides Atlas fuit: ultima tellus
4:633 rege sub hoc et pontus erat, qui Solis anhelis
4:634 aequora subdit equis et fessos excipit axes.
4:635 mille greges illi totidemque armenta per herbas
4:636 errabant, et humum vicinia nulla premebat;
4:637 arboreae frondes auro radiante nitentes
4:638 ex auro ramos, ex auro poma tegebant.
4:639 'hospes' ait Perseus illi, 'seu gloria tangit
4:640 te generis magni, generis mihi Iuppiter auctor;
4:641 sive es mirator rerum, mirabere nostras;
4:642 hospitium requiemque peto.' memor ille vetustae
4:643 sortis erat; Themis hanc dederat Parnasia sortem:
4:644 'tempus, Atlas, veniet, tua quo spoliabitur auro
4:645 arbor, et hunc praedae titulum Iove natus habebit.'
4:646 id metuens solidis pomaria clauserat Atlas
4:647 moenibus et vasto dederat servanda draconi
4:648 arcebatque suis externos finibus omnes.
4:649 huic quoque 'vade procul, ne longe gloria rerum,
4:650 quam mentiris' ait, 'longe tibi Iuppiter absit!'
4:651 vimque minis addit manibusque expellere temptat
4:652 cunctantem et placidis miscentem fortia dictis.
4:653 viribus inferior (quis enim par esset Atlantis
4:654 viribus?) 'at, quoniam parvi tibi gratia nostra est,
4:655 accipe munus!' ait laevaque a parte Medusae
4:656 ipse retro versus squalentia protulit ora.
4:657 quantus erat, mons factus Atlas: nam barba comaeque
4:658 in silvas abeunt, iuga sunt umerique manusque,
4:659 quod caput ante fuit, summo est in monte cacumen,
4:660 ossa lapis fiunt; tum partes altus in omnes
4:661 crevit in inmensum (sic, di, statuistis) et omne
4:662 cum tot sideribus caelum requievit in illo.
4:663 Clauserat Hippotades Aetnaeo carcere ventos,
4:664 admonitorque operum caelo clarissimus alto
4:665 Lucifer ortus erat: pennis ligat ille resumptis
4:666 parte ab utraque pedes teloque accingitur unco
4:667 et liquidum motis talaribus aera findit.
4:668 gentibus innumeris circumque infraque relictis
4:669 Aethiopum populos Cepheaque conspicit arva.
4:670 illic inmeritam maternae pendere linguae
4:671 Andromedan poenas iniustus iusserat Ammon;
4:672 quam simul ad duras religatam bracchia cautes
4:673 vidit Abantiades, nisi quod levis aura capillos
4:674 moverat et tepido manabant lumina fletu,
4:675 marmoreum ratus esset opus; trahit inscius ignes
4:676 et stupet et visae correptus imagine formae
4:677 paene suas quatere est oblitus in aere pennas.
4:678 ut stetit, 'o' dixit 'non istis digna catenis,
4:679 sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes,
4:680 pande requirenti nomen terraeque tuumque,
4:681 et cur vincla geras.' primo silet illa nec audet
4:682 adpellare virum virgo, manibusque modestos
4:683 celasset vultus, si non religata fuisset;
4:684 lumina, quod potuit, lacrimis inplevit obortis.
4:685 saepius instanti, sua ne delicta fateri
4:686 nolle videretur, nomen terraeque suumque,
4:687 quantaque maternae fuerit fiducia formae,
4:688 indicat, et nondum memoratis omnibus unda
4:689 insonuit, veniensque inmenso belua ponto
4:690 inminet et latum sub pectore possidet aequor.
4:691 conclamat virgo: genitor lugubris et una
4:692 mater adest, ambo miseri, sed iustius illa,
4:693 nec secum auxilium, sed dignos tempore fletus
4:694 plangoremque ferunt vinctoque in corpore adhaerent,
4:695 cum sic hospes ait 'lacrimarum longa manere
4:696 tempora vos poterunt, ad opem brevis hora ferendam est.
4:697 hanc ego si peterem Perseus Iove natus et illa,
4:698 quam clausam inplevit fecundo Iuppiter auro,
4:699 Gorgonis anguicomae Perseus superator et alis
4:700 aerias ausus iactatis ire per auras,
4:701 praeferrer cunctis certe gener; addere tantis
4:702 dotibus et meritum, faveant modo numina, tempto:
4:703 ut mea sit servata mea virtute, paciscor.'
4:704 accipiunt legem (quis enim dubitaret?) et orant
4:705 promittuntque super regnum dotale parentes.
4:706 Ecce, velut navis praefixo concita rostro
4:707 sulcat aquas iuvenum sudantibus acta lacertis,
4:708 sic fera dimotis inpulsu pectoris undis;
4:709 tantum aberat scopulis, quantum Balearica torto
4:710 funda potest plumbo medii transmittere caeli,
4:711 cum subito iuvenis pedibus tellure repulsa
4:712 arduus in nubes abiit: ut in aequore summo
4:713 umbra viri visa est, visam fera saevit in umbram,
4:714 utque Iovis praepes, vacuo cum vidit in arvo
4:715 praebentem Phoebo liventia terga draconem,
4:716 occupat aversum, neu saeva retorqueat ora,
4:717 squamigeris avidos figit cervicibus ungues,
4:718 sic celeri missus praeceps per inane volatu
4:719 terga ferae pressit dextroque frementis in armo
4:720 Inachides ferrum curvo tenus abdidit hamo.
4:721 vulnere laesa gravi modo se sublimis in auras
4:722 attollit, modo subdit aquis, modo more ferocis
4:723 versat apri, quem turba canum circumsona terret.
4:724 ille avidos morsus velocibus effugit alis
4:725 quaque patet, nunc terga cavis super obsita conchis,
4:726 nunc laterum costas, nunc qua tenuissima cauda
4:727 desinit in piscem, falcato verberat ense;
4:728 belua puniceo mixtos cum sanguine fluctus
4:729 ore vomit: maduere graves adspergine pennae.
4:730 nec bibulis ultra Perseus talaribus ausus
4:731 credere conspexit scopulum, qui vertice summo
4:732 stantibus exstat aquis, operitur ab aequore moto.
4:733 nixus eo rupisque tenens iuga prima sinistra
4:734 ter quater exegit repetita per ilia ferrum.
4:735 litora cum plausu clamor superasque deorum
4:736 inplevere domos: gaudent generumque salutant
4:737 auxiliumque domus servatoremque fatentur
4:738 Cassiope Cepheusque pater; resoluta catenis
4:739 incedit virgo, pretiumque et causa laboris.
4:740 ipse manus hausta victrices abluit unda,
4:741 anguiferumque caput dura ne laedat harena,
4:742 mollit humum foliis natasque sub aequore virgas
4:743 sternit et inponit Phorcynidos ora Medusae.
4:744 virga recens bibulaque etiamnum viva medulla
4:745 vim rapuit monstri tactuque induruit huius
4:746 percepitque novum ramis et fronde rigorem.
4:747 at pelagi nymphae factum mirabile temptant
4:748 pluribus in virgis et idem contingere gaudent
4:749 seminaque ex illis iterant iactata per undas:
4:750 nunc quoque curaliis eadem natura remansit,
4:751 duritiam tacto capiant ut ab aere quodque
4:752 vimen in aequore erat, fiat super aequora saxum.
4:753 Dis tribus ille focos totidem de caespite ponit,
4:754 laevum Mercurio, dextrum tibi, bellica virgo,
4:755 ara Iovis media est; mactatur vacca Minervae,
4:756 alipedi vitulus, taurus tibi, summe deorum.
4:757 protinus Andromedan et tanti praemia facti
4:758 indotata rapit; taedas Hymenaeus Amorque
4:759 praecutiunt; largis satiantur odoribus ignes,
4:760 sertaque dependent tectis et ubique lyraeque
4:761 tibiaque et cantus, animi felicia laeti
4:762 argumenta, sonant; reseratis aurea valvis
4:763 atria tota patent, pulchroque instructa paratu
4:764 Cepheni proceres ineunt convivia regis.
4:765 Postquam epulis functi generosi munere Bacchi
4:766 diffudere animos, cultusque genusque locorum
4:767 quaerit Lyncides moresque animumque virorum;
4:768 qui simul edocuit, 'nunc, o fortissime,' dixit
4:769 'fare, precor, Perseu, quanta virtute quibusque
4:770 artibus abstuleris crinita draconibus ora!'
4:771 narrat Agenorides gelido sub Atlante iacentem
4:772 esse locum solidae tutum munimine molis;
4:773 cuius in introitu geminas habitasse sorores
4:774 Phorcidas unius partitas luminis usum;
4:775 id se sollerti furtim, dum traditur, astu
4:776 supposita cepisse manu perque abdita longe
4:777 deviaque et silvis horrentia saxa fragosis
4:778 Gorgoneas tetigisse domos passimque per agros
4:779 perque vias vidisse hominum simulacra ferarumque
4:780 in silicem ex ipsis visa conversa Medusa.
4:781 se tamen horrendae clipei, quem laeva gerebat,
4:782 aere repercusso formam adspexisse Medusae,
4:783 dumque gravis somnus colubrasque ipsamque tenebat,
4:784 eripuisse caput collo; pennisque fugacem
4:785 Pegason et fratrem matris de sanguine natos.
4:786 Addidit et longi non falsa pericula cursus,
4:787 quae freta, quas terras sub se vidisset ab alto
4:788 et quae iactatis tetigisset sidera pennis;
4:789 ante exspectatum tacuit tamen. excipit unus
4:790 ex numero procerum quaerens, cur sola sororum
4:791 gesserit alternis inmixtos crinibus angues.
4:792 hospes ait: 'quoniam scitaris digna relatu,
4:793 accipe quaesiti causam. clarissima forma
4:794 multorumque fuit spes invidiosa procorum
4:795 illa, nec in tota conspectior ulla capillis
4:796 pars fuit: inveni, qui se vidisse referret.
4:797 hanc pelagi rector templo vitiasse Minervae
4:798 dicitur: aversa est et castos aegide vultus
4:799 nata Iovis texit, neve hoc inpune fuisset,
4:800 Gorgoneum crinem turpes mutavit in hydros.
4:801 nunc quoque, ut attonitos formidine terreat hostes,
4:802 pectore in adverso, quos fecit, sustinet angues.'
Metamorphoseon Liber V
5:1 Dumque ea Cephenum medio Danaeius heros
5:2 agmine commemorat, fremida regalia turba
5:3 atria conplentur, nec coniugialia festa
5:4 qui canat est clamor, sed qui fera nuntiet arma;
5:5 inque repentinos convivia versa tumultus
5:6 adsimilare freto possis, quod saeva quietum
5:7 ventorum rabies motis exasperat undis.
5:8 primus in his Phineus, belli temerarius auctor,
5:9 fraxineam quatiens aeratae cuspidis hastam
5:10 'en' ait, 'en adsum praereptae coniugis ultor;
5:11 nec mihi te pennae nec falsum versus in aurum
5:12 Iuppiter eripiet!' conanti mittere Cepheus
5:13 'quid facis?' exclamat, 'quae te, germane, furentem
5:14 mens agit in facinus? meritisne haec gratia tantis
5:15 redditur? hac vitam servatae dote rependis?
5:16 quam tibi non Perseus, verum si quaeris, ademit,
5:17 sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon,
5:18 sed quae visceribus veniebat belua ponti
5:19 exsaturanda meis; illo tibi tempore rapta est,
5:20 quo peritura fuit, nisi si, crudelis, id ipsum
5:21 exigis, ut pereat, luctuque levabere nostro.
5:22 scilicet haud satis est, quod te spectante revincta est
5:23 et nullam quod opem patruus sponsusve tulisti;
5:24 insuper, a quoquam quod sit servata, dolebis
5:25 praemiaque eripies? quae si tibi magna videntur,
5:26 ex illis scopulis, ubi erant adfixa, petisses.
5:27 nunc sine, qui petiit, per quem haec non orba senectus,
5:28 ferre, quod et meritis et voce est pactus, eumque
5:29 non tibi, sed certae praelatum intellege morti.'
5:30 Ille nihil contra, sed et hunc et Persea vultu
5:31 alterno spectans petat hunc ignorat an illum:
5:32 cunctatusque brevi contortam viribus hastam,
5:33 quantas ira dabat, nequiquam in Persea misit.
5:34 ut stetit illa toro, stratis tum denique Perseus
5:35 exsiluit teloque ferox inimica remisso
5:36 pectora rupisset, nisi post altaria Phineus
5:37 isset: et (indignum) scelerato profuit ara.
5:38 fronte tamen Rhoeti non inrita cuspis adhaesit,
5:39 qui postquam cecidit ferrumque ex osse revulsum est
5:40 calcitrat et positas adspergit sanguine mensas.
5:41 tum vero indomitas ardescit vulgus in iras,
5:42 telaque coniciunt, et sunt, qui Cephea dicunt
5:43 cum genero debere mori; sed limine tecti
5:44 exierat Cepheus testatus iusque fidemque
5:45 hospitiique deos, ea se prohibente moveri.
5:46 bellica Pallas adest et protegit aegide fratrem
5:47 datque animos.
5:48 Erat Indus Athis, quem flumine Gange
5:49 edita Limnaee vitreis peperisse sub undis
5:50 creditur, egregius forma, quam divite cultu
5:51 augebat, bis adhuc octonis integer annis,
5:52 indutus chlamydem Tyriam, quam limbus obibat
5:53 aureus; ornabant aurata monilia collum
5:54 et madidos murra curvum crinale capillos;
5:55 ille quidem iaculo quamvis distantia misso
5:56 figere doctus erat, sed tendere doctior arcus.
5:57 tum quoque lenta manu flectentem cornua Perseus
5:58 stipite, qui media positus fumabat in ara,
5:59 perculit et fractis confudit in ossibus ora.
5:60 Hunc ubi laudatos iactantem in sanguine vultus
5:61 Assyrius vidit Lycabas, iunctissimus illi
5:62 et comes et veri non dissimulator amoris,
5:63 postquam exhalantem sub acerbo vulnere vitam
5:64 deploravit Athin, quos ille tetenderat arcus
5:65 arripit et 'mecum tibi sint certamina!' dixit;
5:66 'nec longum pueri fato laetabere, quo plus
5:67 invidiae quam laudis habes.' haec omnia nondum
5:68 dixerat: emicuit nervo penetrabile telum
5:69 vitatumque tamen sinuosa veste pependit.
5:70 vertit in hunc harpen spectatam caede Medusae
5:71 Acrisioniades adigitque in pectus; at ille
5:72 iam moriens oculis sub nocte natantibus atra
5:73 circumspexit Athin seque adclinavit ad illum
5:74 et tulit ad manes iunctae solacia mortis.
5:75 Ecce Syenites, genitus Metione, Phorbas
5:76 et Libys Amphimedon, avidi committere pugman,
5:77 sanguine, quo late tellus madefacta tepebat,
5:78 conciderant lapsi; surgentibus obstitit ensis,
5:79 alterius costis, iugulo Phorbantis adactus.
5:80 At non Actoriden Erytum, cui lata bipennis
5:81 telum erat, hamato Perseus petit ense, sed altis
5:82 exstantem signis multaeque in pondere massae
5:83 ingentem manibus tollit cratera duabus
5:84 infligitque viro; rutilum vomit ille cruorem
5:85 et resupinus humum moribundo vertice pulsat.
5:86 inde Semiramio Polydegmona sanguine cretum
5:87 Caucasiumque Abarin Sperchionidenque Lycetum
5:88 intonsumque comas Helicen Phlegyanque Clytumque
5:89 sternit et exstructos morientum calcat acervos.
5:90 Nec Phineus ausus concurrere comminus hosti
5:91 intorquet iaculum, quod detulit error in Idan,
5:92 expertem frustra belli et neutra arma secutum.
5:93 ille tuens oculis inmitem Phinea torvis
5:94 'quandoquidem in partes' ait 'abstrahor, accipe, Phineu,
5:95 quem fecisti, hostem pensaque hoc vulnere vulnus!'
5:96 iamque remissurus tractum de corpore telum
5:97 sanguine defectos cecidit conlapsus in artus.
5:98 Tum quoque Cephenum post regem primus Hodites
5:99 ense iacet Clymeni, Prothoenora percutit Hypseus,
5:100 Hypsea Lyncides. fuit et grandaevus in illis
5:101 Emathion, aequi cultor timidusque deorum,
5:102 qui, quoniam prohibent anni bellare, loquendo
5:103 pugnat et incessit scelerataque devovet arma;
5:104 huic Chromis amplexo tremulis altaria palmis
5:105 decutit ense caput, quod protinus incidit arae
5:106 atque ibi semianimi verba exsecrantia lingua
5:107 edidit et medios animam exspiravit in ignes.
5:108 Hinc gemini fratres Broteasque et caestibus Ammon
5:109 invicti, vinci si possent caestibus enses,
5:110 Phinea cecidere manu Cererisque sacerdos
5:111 Ampycus albenti velatus tempora vitta,
5:112 tu quoque, Lampetide, non hos adhibendus ad usus,
5:113 sed qui, pacis opus, citharam cum voce moveres;
5:114 iussus eras celebrare dapes festumque canendo.
5:115 quem procul adstantem plectrumque inbelle tenentem
5:116 Pedasus inridens 'Stygiis cane cetera' dixit
5:117 'manibus!' et laevo mucronem tempore fixit;
5:118 concidit et digitis morientibus ille retemptat
5:119 fila lyrae, casuque ferit miserabile carmen.
5:120 nec sinit hunc inpune ferox cecidisse Lycormas
5:121 raptaque de dextro robusta repagula posti
5:122 ossibus inlisit mediae cervicis, at ille
5:123 procubuit terrae mactati more iuvenci.
5:124 demere temptabat laevi quoque robora postis
5:125 Cinyphius Pelates; temptanti dextera fixa est
5:126 cuspide Marmaridae Corythi lignoque cohaesit;
5:127 haerenti latus hausit Abas, nec corruit ille,
5:128 sed retinente manum moriens e poste pependit.
5:129 sternitur et Melaneus, Perseia castra secutus,
5:130 et Nasamoniaci Dorylas ditissimus agri,
5:131 dives agri Dorylas, quo non possederat alter
5:132 latius aut totidem tollebat turis acervos.
5:133 huius in obliquo missum stetit inguine ferrum:
5:134 letifer ille locus. quem postquam vulneris auctor
5:135 singultantem animam et versantem lumina vidit
5:136 Bactrius Halcyoneus, 'hoc, quod premis,' inquit 'habeto
5:137 de tot agris terrae!' corpusque exsangue reliquit.
5:138 torquet in hunc hastam calido de vulnere raptam
5:139 ultor Abantiades; media quae nare recepta
5:140 cervice exacta est in partesque eminet ambas;
5:141 dumque manum Fortuna iuvat, Clytiumque Claninque,
5:142 matre satos una, diverso vulnere fudit:
5:143 nam Clytii per utrumque gravi librata lacerto
5:144 fraxinus acta femur, iaculum Clanis ore momordit.
5:145 occidit et Celadon Mendesius, occidit Astreus
5:146 matre Palaestina dubio genitore creatus,
5:147 Aethionque sagax quondam ventura videre,
5:148 tunc ave deceptus falsa, regisque Thoactes
5:149 armiger et caeso genitore infamis Agyrtes.
5:150 Plus tamen exhausto superest; namque omnibus unum
5:151 opprimere est animus, coniurata undique pugnant
5:152 agmina pro causa meritum inpugnante fidemque;
5:153 hac pro parte socer frustra pius et nova coniunx
5:154 cum genetrice favent ululatuque atria conplent,
5:155 sed sonus armorum superat gemitusque cadentum,
5:156 pollutosque simul multo Bellona penates
5:157 sanguine perfundit renovataque proelia miscet.
5:158 Circueunt unum Phineus et mille secuti
5:159 Phinea: tela volant hiberna grandine plura
5:160 praeter utrumque latus praeterque et lumen et aures.
5:161 adplicat hic umeros ad magnae saxa columnae
5:162 tutaque terga gerens adversaque in agmina versus
5:163 sustinet instantes: instabat parte sinistra
5:164 Chaonius Molpeus, dextra Nabataeus Ethemon.
5:165 tigris ut auditis diversa valle duorum
5:166 exstimulata fame mugitibus armentorum
5:167 nescit, utro potius ruat, et ruere ardet utroque,
5:168 sic dubius Perseus, dextra laevane feratur,
5:169 Molpea traiecti submovit vulnere cruris
5:170 contentusque fuga est; neque enim dat tempus Ethemon,
5:171 sed furit et cupiens alto dare vulnera collo
5:172 non circumspectis exactum viribus ensem
5:173 fregit, in extrema percussae parte columnae:
5:174 lamina dissiluit dominique in gutture fixa est.
5:175 non tamen ad letum causas satis illa valentes
5:176 plaga dedit; trepidum Perseus et inermia frustra
5:177 bracchia tendentem Cyllenide confodit harpe.
5:178 Verum ubi virtutem turbae succumbere vidit,
5:179 'auxilium' Perseus, 'quoniam sic cogitis ipsi,'
5:180 dixit 'ab hoste petam: vultus avertite vestros,
5:181 si quis amicus adest!' et Gorgonis extulit ora.
5:182 ''quaere alium, tua quem moveant miracula' dixit
5:183 Thescelus; utque manu iaculum fatale parabat
5:184 mittere, in hoc haesit signum de marmore gestu.
5:185 proximus huic Ampyx animi plenissima magni
5:186 pectora Lyncidae gladio petit: inque petendo
5:187 dextera diriguit nec citra mota nec ultra est.
5:188 at Nileus, qui se genitum septemplice Nilo
5:189 ementitus erat, clipeo quoque flumina septem
5:190 argento partim, partim caelaverat auro,
5:191 'adspice' ait 'Perseu, nostrae primordia gentis:
5:192 magna feres tacitas solacia mortis ad umbras,
5:193 a tanto cecidisse viro'; pars ultima vocis
5:194 in medio suppressa sono est, adapertaque velle
5:195 ora loqui credas, nec sunt ea pervia verbis.
5:196 increpat hos 'vitio' que 'animi, non viribus' inquit
5:197 'Gorgoneis torpetis' Eryx. 'incurrite mecum
5:198 et prosternite humi iuvenem magica arma moventem!'
5:199 incursurus erat: tenuit vestigia tellus,
5:200 inmotusque silex armataque mansit imago.
5:201 Hi tamen ex merito poenas subiere, sed unus
5:202 miles erat Persei: pro quo dum pugnat, Aconteus
5:203 Gorgone conspecta saxo concrevit oborto;
5:204 quem ratus Astyages etiamnum vivere, longo
5:205 ense ferit: sonuit tinnitibus ensis acutis.
5:206 dum stupet Astyages, naturam traxit eandem,
5:207 marmoreoque manet vultus mirantis in ore.
5:208 nomina longa mora est media de plebe virorum
5:209 dicere: bis centum restabant corpora pugnae,
5:210 Gorgone bis centum riguerunt corpora visa.
5:211 Paenitet iniusti tum denique Phinea belli;
5:212 sed quid agat? simulacra videt diversa figuris
5:213 adgnoscitque suos et nomine quemque vocatum
5:214 poscit opem credensque parum sibi proxima tangit
5:215 corpora: marmor erant; avertitur atque ita supplex
5:216 confessasque manus obliquaque bracchia tendens
5:217 'vincis' ait, 'Perseu! remove tua monstra tuaeque
5:218 saxificos vultus, quaecumque est, tolle Medusae,
5:219 tolle, precor! non nos odium regnique cupido
5:220 conpulit ad bellum, pro coniuge movimus arma!
5:221 causa fuit meritis melior tua, tempore nostra:
5:222 non cessisse piget; nihil, o fortissime, praeter
5:223 hanc animam concede mihi, tua cetera sunto!'
5:224 talia dicenti neque eum, quem voce rogabat,
5:225 respicere audenti 'quod' ait, 'timidissime Phineu,
5:226 et possum tribuisse et magnum est munus inerti, --
5:227 pone metum! -- tribuam: nullo violabere ferro.
5:228 quin etiam mansura dabo monimenta per aevum,
5:229 inque domo soceri semper spectabere nostri,
5:230 ut mea se sponsi soletur imagine coniunx.'
5:231 dixit et in partem Phorcynida transtulit illam,
5:232 ad quam se trepido Phineus obverterat ore.
5:233 tum quoque conanti sua vertere lumina cervix
5:234 deriguit, saxoque oculorum induruit umor,
5:235 sed tamen os timidum vultusque in marmore supplex
5:236 submissaeque manus faciesque obnoxia mansit.
5:237 Victor Abantiades patrios cum coniuge muros
5:238 intrat et inmeriti vindex ultorque parentis
5:239 adgreditur Proetum; nam fratre per arma fugato
5:240 Acrisioneas Proetus possederat arces.
5:241 sed nec ope armorum nec, quam male ceperat, arce
5:242 torva colubriferi superavit lumina monstri.
5:243 Te tamen, o parvae rector, Polydecta, Seriphi,
5:244 nec iuvenis virtus per tot spectata labores
5:245 nec mala mollierant, sed inexorabile durus
5:246 exerces odium, nec iniqua finis in ira est;
5:247 detrectas etiam laudem fictamque Medusae
5:248 arguis esse necem. 'dabimus tibi pignora veri.
5:249 parcite luminibus!' Perseus ait oraque regis
5:250 ore Medusaeo silicem sine sanguine fecit.
5:251 Hactenus aurigenae comitem Tritonia fratri
5:252 se dedit; inde cava circumdata nube Seriphon
5:253 deserit, a dextra Cythno Gyaroque relictis,
5:254 quaque super pontum via visa brevissima, Thebas
5:255 virgineumque Helicona petit. quo monte potita
5:256 constitit et doctas sic est adfata sorores:
5:257 'fama novi fontis nostras pervenit ad aures,
5:258 dura Medusaei quem praepetis ungula rupit.
5:259 is mihi causa viae; volui mirabile factum
5:260 cernere; vidi ipsum materno sanguine nasci.'
5:261 excipit Uranie: 'quaecumque est causa videndi
5:262 has tibi, diva, domos, animo gratissima nostro es.
5:263 vera tamen fama est: est Pegasus huius origo
5:264 fontis' et ad latices deduxit Pallada sacros.
5:265 quae mirata diu factas pedis ictibus undas
5:266 silvarum lucos circumspicit antiquarum
5:267 antraque et innumeris distinctas floribus herbas
5:268 felicesque vocat pariter studioque locoque
5:269 Mnemonidas; quam sic adfata est una sororum:
5:270 'o, nisi te virtus opera ad maiora tulisset,
5:271 in partem ventura chori Tritonia nostri,
5:272 vera refers meritoque probas artesque locumque,
5:273 et gratam sortem, tutae modo simus, habemus.
5:274 sed (vetitum est adeo sceleri nihil) omnia terrent
5:275 virgineas mentes, dirusque ante ora Pyreneus
5:276 vertitur, et nondum tota me mente recepi.
5:277 Daulida Threicio Phoceaque milite rura
5:278 ceperat ille ferox iniustaque regna tenebat;
5:279 templa petebamus Parnasia: vidit euntes
5:280 nostraque fallaci veneratus numina vultu
5:281 "Mnemonides" (cognorat enim), "consistite" dixit
5:282 "nec dubitate, precor, tecto grave sidus et imbrem"
5:283 (imber erat) "vitare meo; subiere minores
5:284 saepe casas superi." dictis et tempore motae
5:285 adnuimusque viro primasque intravimus aedes.
5:286 desierant imbres, victoque aquilonibus austro
5:287 fusca repurgato fugiebant nubila caelo:
5:288 inpetus ire fuit; claudit sua tecta Pyreneus
5:289 vimque parat, quam nos sumptis effugimus alis.
5:290 ipse secuturo similis stetit arduus arce
5:291 "qua" que "via est vobis, erit et mihi" dixit "eadem"
5:292 seque iacit vecors e summae culmine turris
5:293 et cadit in vultus discussisque ossibus oris
5:294 tundit humum moriens scelerato sanguine tinctam.'
5:295 Musa loquebatur: pennae sonuere per auras,
5:296 voxque salutantum ramis veniebat ab altis.
5:297 suspicit et linguae quaerit tam certa loquentes
5:298 unde sonent hominemque putat Iove nata locutum;
5:299 ales erat. numeroque novem sua fata querentes
5:300 institerant ramis imitantes omnia picae.
5:301 miranti sic orsa deae dea 'nuper et istae
5:302 auxerunt volucrum victae certamine turbam.
5:303 Pieros has genuit Pellaeis dives in arvis,
5:304 Paeonis Euippe mater fuit; illa potentem
5:305 Lucinam noviens, noviens paritura, vocavit.
5:306 intumuit numero stolidarum turba sororum
5:307 perque tot Haemonias et per tot Achaidas urbes
5:308 huc venit et tali committit proelia voce:
5:309 "desinite indoctum vana dulcedine vulgus
5:310 fallere; nobiscum, si qua est fiducia vobis,
5:311 Thespiades, certate, deae. nec voce, nec arte
5:312 vincemur totidemque sumus: vel cedite victae
5:313 fonte Medusaeo et Hyantea Aganippe,
5:314 vel nos Emathiis ad Paeonas usque nivosos
5:315 cedemus campis! dirimant certamina nymphae."
5:316 'Turpe quidem contendere erat, sed cedere visum
5:317 turpius; electae iurant per flumina nymphae
5:318 factaque de vivo pressere sedilia saxo.
5:319 tunc sine sorte prior quae se certare professa est,
5:320 bella canit superum falsoque in honore gigantas
5:321 ponit et extenuat magnorum facta deorum;
5:322 emissumque ima de sede Typhoea terrae
5:323 caelitibus fecisse metum cunctosque dedisse
5:324 terga fugae, donec fessos Aegyptia tellus
5:325 ceperit et septem discretus in ostia Nilus.
5:326 huc quoque terrigenam venisse Typhoea narrat
5:327 et se mentitis superos celasse figuris;
5:328 "duxque gregis" dixit "fit Iuppiter: unde recurvis
5:329 nunc quoque formatus Libys est cum cornibus Ammon;
5:330 Delius in corvo, proles Semeleia capro,
5:331 fele soror Phoebi, nivea Saturnia vacca,
5:332 pisce Venus latuit, Cyllenius ibidis alis."
5:333 'Hactenus ad citharam vocalia moverat ora:
5:334 poscimur Aonides, -- sed forsitan otia non sint,
5:335 nec nostris praebere vacet tibi cantibus aures.'
5:336 'ne dubita vestrumque mihi refer ordine carmen!'
5:337 Pallas ait nemorisque levi consedit in umbra;
5:338 Musa refert: 'dedimus summam certaminis uni;
5:339 surgit et inmissos hedera collecta capillos
5:340 Calliope querulas praetemptat pollice chordas
5:341 atque haec percussis subiungit carmina nervis:
5:342 "Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro,
5:343 prima dedit fruges alimentaque mitia terris,
5:344 prima dedit leges; Cereris sunt omnia munus;
5:345 illa canenda mihi est. utinam modo dicere possim
5:346 carmina digna dea! certe dea carmine digna est.
5:347 '"Vasta giganteis ingesta est insula membris
5:348 Trinacris et magnis subiectum molibus urguet
5:349 aetherias ausum sperare Typhoea sedes.
5:350 nititur ille quidem pugnatque resurgere saepe,
5:351 dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro,
5:352 laeva, Pachyne, tibi, Lilybaeo crura premuntur,
5:353 degravat Aetna caput, sub qua resupinus harenas
5:354 eiectat flammamque ferox vomit ore Typhoeus.
5:355 saepe remoliri luctatur pondera terrae
5:356 oppidaque et magnos devolvere corpore montes:
5:357 inde tremit tellus, et rex pavet ipse silentum,
5:358 ne pateat latoque solum retegatur hiatu
5:359 inmissusque dies trepidantes terreat umbras.
5:360 hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus
5:361 exierat curruque atrorum vectus equorum
5:362 ambibat Siculae cautus fundamina terrae.
5:363 postquam exploratum satis est loca nulla labare
5:364 depositoque metu, videt hunc Erycina vagantem
5:365 monte suo residens natumque amplexa volucrem
5:366 'arma manusque meae, mea, nate, potentia' dixit,
5:367 'illa, quibus superas omnes, cape tela, Cupido,
5:368 inque dei pectus celeres molire sagittas,
5:369 cui triplicis cessit fortuna novissima regni.
5:370 tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti
5:371 victa domas ipsumque, regit qui numina ponti:
5:372 Tartara quid cessant? cur non matrisque tuumque
5:373 imperium profers? agitur pars tertia mundi,
5:374 et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est,
5:375 spernimur, ac mecum vires minuuntur Amoris.
5:376 Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam
5:377 abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo,
5:378 si patiemur, erit; nam spes adfectat easdem.
5:379 at tu pro socio, si qua est ea gratia, regno
5:380 iunge deam patruo.' dixit Venus; ille pharetram
5:381 solvit et arbitrio matris de mille sagittis
5:382 unam seposuit, sed qua nec acutior ulla
5:383 nec minus incerta est nec quae magis audiat arcus,
5:384 oppositoque genu curvavit flexile cornum
5:385 inque cor hamata percussit harundine Ditem.
5:386 '"Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae,
5:387 nomine Pergus, aquae: non illo plura Caystros
5:388 carmina cycnorum labentibus audit in undis.
5:389 silva coronat aquas cingens latus omne suisque
5:390 frondibus ut velo Phoebeos submovet ictus;
5:391 frigora dant rami, Tyrios humus umida flores:
5:392 perpetuum ver est. quo dum Proserpina luco
5:393 ludit et aut violas aut candida lilia carpit,
5:394 dumque puellari studio calathosque sinumque
5:395 inplet et aequales certat superare legendo,
5:396 paene simul visa est dilectaque raptaque Diti:
5:397 usque adeo est properatus amor. dea territa maesto
5:398 et matrem et comites, sed matrem saepius, ore
5:399 clamat, et ut summa vestem laniarat ab ora,
5:400 collecti flores tunicis cecidere remissis,
5:401 tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis,
5:402 haec quoque virgineum movit iactura dolorem.
5:403 raptor agit currus et nomine quemque vocando
5:404 exhortatur equos, quorum per colla iubasque
5:405 excutit obscura tinctas ferrugine habenas,
5:406 perque lacus altos et olentia sulphure fertur
5:407 stagna Palicorum rupta ferventia terra
5:408 et qua Bacchiadae, bimari gens orta Corintho,
5:409 inter inaequales posuerunt moenia portus.
5:410 '"Est medium Cyanes et Pisaeae Arethusae,
5:411 quod coit angustis inclusum cornibus aequor:
5:412 hic fuit, a cuius stagnum quoque nomine dictum est,
5:413 inter Sicelidas Cyane celeberrima nymphas.
5:414 gurgite quae medio summa tenus exstitit alvo
5:415 adgnovitque deam 'ne' c 'longius ibitis!' inquit;
5:416 'non potes invitae Cereris gener esse: roganda,
5:417 non rapienda fuit. quodsi conponere magnis
5:418 parva mihi fas est, et me dilexit Anapis;
5:419 exorata tamen, nec, ut haec, exterrita nupsi.'
5:420 dixit et in partes diversas bracchia tendens
5:421 obstitit. haud ultra tenuit Saturnius iram
5:422 terribilesque hortatus equos in gurgitis ima
5:423 contortum valido sceptrum regale lacerto
5:424 condidit; icta viam tellus in Tartara fecit
5:425 et pronos currus medio cratere recepit.
5:426 '"At Cyane, raptamque deam contemptaque fontis
5:427 iura sui maerens, inconsolabile vulnus
5:428 mente gerit tacita lacrimisque absumitur omnis
5:429 et, quarum fuerat magnum modo numen, in illas
5:430 extenuatur aquas: molliri membra videres,
5:431 ossa pati flexus, ungues posuisse rigorem;
5:432 primaque de tota tenuissima quaeque liquescunt,
5:433 caerulei crines digitique et crura pedesque
5:434 (nam brevis in gelidas membris exilibus undas
5:435 transitus est); post haec umeri tergusque latusque
5:436 pectoraque in tenues abeunt evanida rivos;
5:437 denique pro vivo vitiatas sanguine venas
5:438 lympha subit, restatque nihil, quod prendere possis.
5:439 '"Interea pavidae nequiquam filia matri
5:440 omnibus est terris, omni quaesita profundo.
5:441 illam non udis veniens Aurora capillis
5:442 cessantem vidit, non Hesperus; illa duabus
5:443 flammiferas pinus manibus succendit ab Aetna
5:444 perque pruinosas tulit inrequieta tenebras;
5:445 rursus ubi alma dies hebetarat sidera, natam
5:446 solis ab occasu solis quaerebat ad ortus.
5:447 fessa labore sitim conceperat, oraque nulli
5:448 conluerant fontes, cum tectam stramine vidit
5:449 forte casam parvasque fores pulsavit; at inde
5:450 prodit anus divamque videt lymphamque roganti
5:451 dulce dedit, tosta quod texerat ante polenta.
5:452 dum bibit illa datum, duri puer oris et audax
5:453 constitit ante deam risitque avidamque vocavit.
5:454 offensa est neque adhuc epota parte loquentem
5:455 cum liquido mixta perfudit diva polenta:
5:456 conbibit os maculas et, quae modo bracchia gessit,
5:457 crura gerit; cauda est mutatis addita membris,
5:458 inque brevem formam, ne sit vis magna nocendi,
5:459 contrahitur, parvaque minor mensura lacerta est.
5:460 mirantem flentemque et tangere monstra parantem
5:461 fugit anum latebramque petit aptumque pudori
5:462 nomen habet variis stellatus corpora guttis.
5:463 '"Quas dea per terras et quas erraverit undas,
5:464 dicere longa mora est; quaerenti defuit orbis;
5:465 Sicaniam repetit, dumque omnia lustrat eundo,
5:466 venit et ad Cyanen. ea ni mutata fuisset,
5:467 omnia narrasset; sed et os et lingua volenti
5:468 dicere non aderant, nec, quo loqueretur, habebat;
5:469 signa tamen manifesta dedit notamque parenti,
5:470 illo forte loco delapsam in gurgite sacro
5:471 Persephones zonam summis ostendit in undis.
5:472 quam simul agnovit, tamquam tum denique raptam
5:473 scisset, inornatos laniavit diva capillos
5:474 et repetita suis percussit pectora palmis.
5:475 nescit adhuc, ubi sit; terras tamen increpat omnes
5:476 ingratasque vocat nec frugum munere dignas,
5:477 Trinacriam ante alias, in qua vestigia damni
5:478 repperit. ergo illic saeva vertentia glaebas
5:479 fregit aratra manu, parilique irata colonos
5:480 ruricolasque boves leto dedit arvaque iussit
5:481 fallere depositum vitiataque semina fecit.
5:482 fertilitas terrae latum vulgata per orbem
5:483 falsa iacet: primis segetes moriuntur in herbis,
5:484 et modo sol nimius, nimius modo corripit imber;
5:485 sideraque ventique nocent, avidaeque volucres
5:486 semina iacta legunt; lolium tribulique fatigant
5:487 triticeas messes et inexpugnabile gramen.
5:488 '"Tum caput Eleis Alpheias extulit undis
5:489 rorantesque comas a fronte removit ad aures
5:490 atque ait 'o toto quaesitae virginis orbe
5:491 et frugum genetrix, inmensos siste labores
5:492 neve tibi fidae violenta irascere terrae.
5:493 terra nihil meruit patuitque invita rapinae,
5:494 nec sum pro patria supplex: huc hospita veni.
5:495 Pisa mihi patria est et ab Elide ducimus ortus,
5:496 Sicaniam peregrina colo, sed gratior omni
5:497 haec mihi terra solo est: hos nunc Arethusa penates,
5:498 hanc habeo sedem. quam tu, mitissima, serva.
5:499 mota loco cur sim tantique per aequoris undas
5:500 advehar Ortygiam, veniet narratibus hora
5:501 tempestiva meis, cum tu curaque levata
5:502 et vultus melioris eris. mihi pervia tellus
5:503 praebet iter, subterque imas ablata cavernas
5:504 hic caput attollo desuetaque sidera cerno.
5:505 ergo dum Stygio sub terris gurgite labor,
5:506 visa tua est oculis illic Proserpina nostris:
5:507 illa quidem tristis neque adhuc interrita vultu,
5:508 sed regina tamen, sed opaci maxima mundi,
5:509 sed tamen inferni pollens matrona tyranni!'
5:510 Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces
5:511 attonitaeque diu similis fuit, utque dolore
5:512 pulsa gravi gravis est amentia, curribus oras
5:513 exit in aetherias: ibi toto nubila vultu
5:514 ante Iovem passis stetit invidiosa capillis
5:515 'pro' que 'meo veni supplex tibi, Iuppiter,' inquit
5:516 'sanguine proque tuo: si nulla est gratia matris,
5:517 nata patrem moveat, neu sit tibi cura, precamur,
5:518 vilior illius, quod nostro est edita partu.
5:519 en quaesita diu tandem mihi nata reperta est,
5:520 si reperire vocas amittere certius, aut si
5:521 scire, ubi sit, reperire vocas. quod rapta, feremus,
5:522 dummodo reddat eam! neque enim praedone marito
5:523 filia digna tua est, si iam mea filia non est.'
5:524 Iuppiter excepit 'commune est pignus onusque
5:525 nata mihi tecum; sed si modo nomina rebus
5:526 addere vera placet, non hoc iniuria factum,
5:527 verum amor est; neque erit nobis gener ille pudori,
5:528 tu modo, diva, velis. ut desint cetera, quantum est
5:529 esse Iovis fratrem! quid, quod nec cetera desunt
5:530 nec cedit nisi sorte mihi? -- sed tanta cupido
5:531 si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum,
5:532 lege tamen certa, si nullos contigit illic
5:533 ore cibos; nam sic Parcarum foedere cautum est.'
5:534 '"Dixerat, at Cereri certum est educere natam;
5:535 non ita fata sinunt, quoniam ieiunia virgo
5:536 solverat et, cultis dum simplex errat in hortis,
5:537 puniceum curva decerpserat arbore pomum
5:538 sumptaque pallenti septem de cortice grana
5:539 presserat ore suo, solusque ex omnibus illud
5:540 Ascalaphus vidit, quem quondam dicitur Orphne,
5:541 inter Avernales haud ignotissima nymphas,
5:542 ex Acheronte suo silvis peperisse sub atris;
5:543 vidit et indicio reditum crudelis ademit.
5:544 ingemuit regina Erebi testemque profanam
5:545 fecit avem sparsumque caput Phlegethontide lympha
5:546 in rostrum et plumas et grandia lumina vertit.
5:547 ille sibi ablatus fulvis amicitur in alis
5:548 inque caput crescit longosque reflectitur ungues
5:549 vixque movet natas per inertia bracchia pennas
5:550 foedaque fit volucris, venturi nuntia luctus,
5:551 ignavus bubo, dirum mortalibus omen.
5:552 '"Hic tamen indicio poenam linguaque videri
5:553 commeruisse potest; vobis, Acheloides, unde
5:554 pluma pedesque avium, cum virginis ora geratis?
5:555 an quia, cum legeret vernos Proserpina flores,
5:556 in comitum numero, doctae Sirenes, eratis?
5:557 quam postquam toto frustra quaesistis in orbe,
5:558 protinus, et vestram sentirent aequora curam,
5:559 posse super fluctus alarum insistere remis
5:560 optastis facilesque deos habuistis et artus
5:561 vidistis vestros subitis flavescere pennis.
5:562 ne tamen ille canor mulcendas natus ad aures
5:563 tantaque dos oris linguae deperderet usum,
5:564 virginei vultus et vox humana remansit.
5:565 '"At medius fratrisque sui maestaeque sororis
5:566 Iuppiter ex aequo volventem dividit annum:
5:567 nunc dea, regnorum numen commune duorum,
5:568 cum matre est totidem, totidem cum coniuge menses.
5:569 vertitur extemplo facies et mentis et oris;
5:570 nam modo quae poterat Diti quoque maesta videri,
5:571 laeta deae frons est, ut sol, qui tectus aquosis
5:572 nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.
5:573 '"Exigit alma Ceres nata secura recepta,
5:574 quae tibi causa fugae, cur sis, Arethusa, sacer fons.
5:575 conticuere undae, quarum dea sustulit alto
5:576 fonte caput viridesque manu siccata capillos
5:577 fluminis Elei veteres narravit amores.
5:578 'pars ego nympharum, quae sunt in Achaide,' dixit
5:579 'una fui, nec me studiosius altera saltus
5:580 legit nec posuit studiosius altera casses.
5:581 sed quamvis formae numquam mihi fama petita est,
5:582 quamvis fortis eram, formosae nomen habebam,
5:583 nec mea me facies nimium laudata iuvabat,
5:584 quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote
5:585 corporis erubui crimenque placere putavi.
5:586 lassa revertebar (memini) Stymphalide silva;
5:587 aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum:
5:588 invenio sine vertice aquas, sine murmure euntes,
5:589 perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte
5:590 calculus omnis erat, quas tu vix ire putares.
5:591 cana salicta dabant nutritaque populus unda
5:592 sponte sua natas ripis declivibus umbras.
5:593 accessi primumque pedis vestigia tinxi,
5:594 poplite deinde tenus; neque eo contenta, recingor
5:595 molliaque inpono salici velamina curvae
5:596 nudaque mergor aquis. quas dum ferioque trahoque
5:597 mille modis labens excussaque bracchia iacto,
5:598 nescio quod medio sensi sub gurgite murmur
5:599 territaque insisto propioris margine ripae.
5:600 "quo properas, Arethusa?" suis Alpheos ab undis,
5:601 "quo properas?" iterum rauco mihi dixerat ore.
5:602 sicut eram, fugio sine vestibus (altera vestes
5:603 ripa meas habuit): tanto magis instat et ardet,
5:604 et quia nuda fui, sum visa paratior illi.
5:605 sic ego currebam, sic me ferus ille premebat,
5:606 ut fugere accipitrem penna trepidante columbae,
5:607 ut solet accipiter trepidas urguere columbas.
5:608 usque sub Orchomenon Psophidaque Cyllenenque
5:609 Maenaliosque sinus gelidumque Erymanthon et Elin
5:610 currere sustinui, nec me velocior ille;
5:611 sed tolerare diu cursus ego viribus inpar
5:612 non poteram, longi patiens erat ille laboris.
5:613 per tamen et campos, per opertos arbore montes,
5:614 saxa quoque et rupes et, qua via nulla, cucurri.
5:615 sol erat a tergo: vidi praecedere longam
5:616 ante pedes umbram, nisi si timor illa videbat;
5:617 sed certe sonitusque pedum terrebat et ingens
5:618 crinales vittas adflabat anhelitus oris.
5:619 fessa labore fugae "fer opem, deprendimur," inquam
5:620 "armigerae, Diana, tuae, cui saepe dedisti
5:621 ferre tuos arcus inclusaque tela pharetra!"
5:622 mota dea est spissisque ferens e nubibus unam
5:623 me super iniecit: lustrat caligine tectam
5:624 amnis et ignarus circum cava nubila quaerit
5:625 bisque locum, quo me dea texerat, inscius ambit
5:626 et bis "io Arethusa" vocavit, "io Arethusa!"
5:627 quid mihi tunc animi miserae fuit? anne quod agnae est,
5:628 si qua lupos audit circum stabula alta frementes,
5:629 aut lepori, qui vepre latens hostilia cernit
5:630 ora canum nullosque audet dare corpore motus?
5:631 non tamen abscedit; neque enim vestigia cernit
5:632 longius ulla pedum: servat nubemque locumque.
5:633 occupat obsessos sudor mihi frigidus artus,
5:634 caeruleaeque cadunt toto de corpore guttae,
5:635 quaque pedem movi, manat lacus, eque capillis
5:636 ros cadit, et citius, quam nunc tibi facta renarro,
5:637 in latices mutor. sed enim cognoscit amatas
5:638 amnis aquas positoque viri, quod sumpserat, ore
5:639 vertitur in proprias, et se mihi misceat, undas.
5:640 Delia rupit humum, caecisque ego mersa cavernis
5:641 advehor Ortygiam, quae me cognomine divae
5:642 grata meae superas eduxit prima sub auras.'
5:643 '"Hac Arethusa tenus; geminos dea fertilis angues
5:644 curribus admovit frenisque coercuit ora
5:645 et medium caeli terraeque per aera vecta est
5:646 atque levem currum Tritonida misit in urbem
5:647 Triptolemo partimque rudi data semina iussit
5:648 spargere humo, partim post tempora longa recultae.
5:649 iam super Europen sublimis et Asida terram
5:650 vectus erat iuvenis: Scythicas advertitur oras.
5:651 rex ibi Lyncus erat; regis subit ille penates.
5:652 qua veniat, causamque viae nomenque rogatus
5:653 et patriam, 'patria est clarae mihi' dixit 'Athenae;
5:654 Triptolemus nomen; veni nec puppe per undas,
5:655 nec pede per terras: patuit mihi pervius aether.
5:656 dona fero Cereris, latos quae sparsa per agros
5:657 frugiferas messes alimentaque mitia reddant.'
5:658 barbarus invidit tantique ut muneris auctor
5:659 ipse sit, hospitio recipit somnoque gravatum
5:660 adgreditur ferro: conantem figere pectus
5:661 lynca Ceres fecit rursusque per aera iussit
5:662 Mopsopium iuvenem sacros agitare iugales."
5:663 'Finierat doctos e nobis maxima cantus;
5:664 at nymphae vicisse deas Helicona colentes
5:665 concordi dixere sono: convicia victae
5:666 cum iacerent, "quoniam" dixi "certamine vobis
5:667 supplicium meruisse parum est maledictaque culpae
5:668 additis et non est patientia libera nobis,
5:669 ibimus in poenas et, qua vocat ira, sequemur."
5:670 rident Emathides spernuntque minacia verba,
5:671 conantesque loqui et magno clamore protervas
5:672 intentare manus pennas exire per ungues
5:673 adspexere suos, operiri bracchia plumis,
5:674 alteraque alterius rigido concrescere rostro
5:675 ora videt volucresque novas accedere silvis;
5:676 dumque volunt plangi, per bracchia mota levatae
5:677 aere pendebant, nemorum convicia, picae.
5:678 Nunc quoque in alitibus facundia prisca remansit
5:679 raucaque garrulitas studiumque inmane loquendi.'
Metamorphoseon Liber VI
6:1 Praebuerat dictis Tritonia talibus aures
6:2 carminaque Aonidum iustamque probaverat iram;
6:3 tum secum: 'laudare parum est, laudemur et ipsae
6:4 numina nec sperni sine poena nostra sinamus.'
6:5 Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes,
6:6 quam sibi lanificae non cedere laudibus artis
6:7 audierat. non illa loco nec origine gentis
6:8 clara, sed arte fuit: pater huic Colophonius Idmon
6:9 Phocaico bibulas tinguebat murice lanas;
6:10 occiderat mater, sed et haec de plebe suoque
6:11 aequa viro fuerat; Lydas tamen illa per urbes
6:12 quaesierat studio nomen memorabile, quamvis
6:13 orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.
6:14 huius ut adspicerent opus admirabile, saepe
6:15 deseruere sui nymphlae vineta Timoli,
6:16 deseruere suas nymphae Pactolides undas.
6:17 nec factas solum vestes, spectare iuvabat
6:18 tum quoque, cum fierent: tantus decor adfuit arti,
6:19 sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,
6:20 seu digitis subigebat opus repetitaque longo
6:21 vellera mollibat nebulas aequantia tractu,
6:22 sive levi teretem versabat pollice fusum,
6:23 seu pingebat acu; scires a Pallade doctam.
6:24 quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra
6:25 'certet' ait 'mecum: nihil est, quod victa recusem!'
6:26 Pallas anum simulat: falsosque in tempora canos
6:27 addit et infirmos, baculo quos sustinet, artus.
6:28 tum sic orsa loqui 'non omnia grandior aetas,
6:29 quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.
6:30 consilium ne sperne meum: tibi fama petatur
6:31 inter mortales faciendae maxima lanae;
6:32 cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis
6:33 supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.'
6:34 adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit
6:35 vixque manum retinens confessaque vultibus iram
6:36 talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:
6:37 'mentis inops longaque venis confecta senecta,
6:38 et nimium vixisse diu nocet. audiat istas,
6:39 si qua tibi nurus est, si qua est tibi filia, voces;
6:40 consilii satis est in me mihi, neve monendo
6:41 profecisse putes, eadem est sententia nobis.
6:42 cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?'
6:43 tum dea 'venit!' ait formamque removit anilem
6:44 Palladaque exhibuit: venerantur numina nymphae
6:45 Mygdonidesque nurus; sola est non territa virgo,
6:46 sed tamen erubuit, subitusque invita notavit
6:47 ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer
6:48 purpureus fieri, cum primum Aurora movetur,
6:49 et breve post tempus candescere solis ab ortu.
6:50 perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae
6:51 in sua fata ruit; neque enim Iove nata recusat
6:52 nec monet ulterius nec iam certamina differt.
6:53 haud mora, constituunt diversis partibus ambae
6:54 et gracili geminas intendunt stamine telas:
6:55 tela iugo vincta est, stamen secernit harundo,
6:56 inseritur medium radiis subtemen acutis,
6:57 quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum
6:58 percusso paviunt insecti pectine dentes.
6:59 utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes
6:60 bracchia docta movent, studio fallente laborem.
6:61 illic et Tyrium quae purpura sensit aenum
6:62 texitur et tenues parvi discriminis umbrae;
6:63 qualis ab imbre solent percussis solibus arcus
6:64 inficere ingenti longum curvamine caelum;
6:65 in quo diversi niteant cum mille colores,
6:66 transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:
6:67 usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.
6:68 illic et lentum filis inmittitur aurum
6:69 et vetus in tela deducitur argumentum.
6:70 Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce
6:71 pingit et antiquam de terrae nomine litem.
6:72 bis sex caelestes medio Iove sedibus altis
6:73 augusta gravitate sedent; sua quemque deorum
6:74 inscribit facies: Iovis est regalis imago;
6:75 stare deum pelagi longoque ferire tridente
6:76 aspera saxa facit, medioque e vulnere saxi
6:77 exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;
6:78 at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,
6:79 dat galeam capiti, defenditur aegide pectus,
6:80 percussamque sua simulat de cuspide terram
6:81 edere cum bacis fetum canentis olivae;
6:82 mirarique deos: operis Victoria finis.
6:83 ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,
6:84 quod pretium speret pro tam furialibus ausis
6:85 quattuor in partes certamina quattuor addit,
6:86 clara colore suo, brevibus distincta sigillis:
6:87 Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,
6:88 nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,
6:89 nomina summorum sibi qui tribuere deorum;
6:90 altera Pygmaeae fatum miserabile matris
6:91 pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit
6:92 esse gruem populisque suis indicere bellum;
6:93 pinxit et Antigonen, ausam contendere quondam
6:94 cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno
6:95 in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi
6:96 Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis
6:97 ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro;
6:98 qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum;
6:99 isque gradus templi, natarum membra suarum,
6:100 amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.
6:101 circuit extremas oleis pacalibus oras
6:102 (is modus est) operisque sua facit arbore finem.
6:103 Maeonis elusam designat imagine tauri
6:104 Europam: verum taurum, freta vera putares;
6:105 ipsa videbatur terras spectare relictas
6:106 et comites clamare suas tactumque vereri
6:107 adsilientis aquae timidasque reducere plantas.
6:108 fecit et Asterien aquila luctante teneri,
6:109 fecit olorinis Ledam recubare sub alis;
6:110 addidit, ut satyri celatus imagine pulchram
6:111 Iuppiter inplerit gemino Nycteida fetu,
6:112 Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,
6:113 aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,
6:114 Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.
6:115 te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco
6:116 virgine in Aeolia posuit; tu visus Enipeus
6:117 gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis,
6:118 et te flava comas frugum mitissima mater
6:119 sensit equum, sensit volucrem crinita colubris
6:120 mater equi volucris, sensit delphina Melantho:
6:121 omnibus his faciemque suam faciemque locorum
6:122 reddidit. est illic agrestis imagine Phoebus,
6:123 utque modo accipitris pennas, modo terga leonis
6:124 gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,
6:125 Liber ut Erigonen falsa deceperit uva,
6:126 ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.
6:127 ultima pars telae, tenui circumdata limbo,
6:128 nexilibus flores hederis habet intertextos.
6:129 Non illud Pallas, non illud carpere Livor
6:130 possit opus: doluit successu flava virago
6:131 et rupit pictas, caelestia crimina, vestes,
6:132 utque Cytoriaco radium de monte tenebat,
6:133 ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.
6:134 non tulit infelix laqueoque animosa ligavit
6:135 guttura: pendentem Pallas miserata levavit
6:136 atque ita 'vive quidem, pende tamen, inproba' dixit,
6:137 'lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,
6:138 dicta tuo generi serisque nepotibus esto!'
6:139 post ea discedens sucis Hecateidos herbae
6:140 sparsit: et extemplo tristi medicamine tactae
6:141 defluxere comae, cum quis et naris et aures,
6:142 fitque caput minimum; toto quoque corpore parva est:
6:143 in latere exiles digiti pro cruribus haerent,
6:144 cetera venter habet, de quo tamen illa remittit
6:145 stamen et antiquas exercet aranea telas.
6:146 Lydia tota fremit, Phrygiaeque per oppida facti
6:147 rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.
6:148 ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,
6:149 tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;
6:150 nec tamen admonita est poena popularis Arachnes,
6:151 cedere caelitibus verbisque minoribus uti.
6:152 multa dabant animos; sed enim nec coniugis artes
6:153 nec genus amborum magnique potentia regni
6:154 sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,
6:155 ut sua progenies; et felicissima matrum
6:156 dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.
6:157 nam sata Tiresia venturi praescia Manto
6:158 per medias fuerat divino concita motu
6:159 vaticinata vias: 'Ismenides, ite frequentes
6:160 et date Latonae Latonigenisque duobus
6:161 cum prece tura pia lauroque innectite crinem:
6:162 ore meo Latona iubet.' paretur, et omnes
6:163 Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant
6:164 turaque dant sanctis et verba precantia flammis.
6:165 Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba
6:166 vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro
6:167 et, quantum ira sinit, formosa; movensque decoro
6:168 cum capite inmissos umerum per utrumque capillos
6:169 constitit, utque oculos circumtulit alta superbos,
6:170 'quis furor auditos' inquit 'praeponere visis
6:171 caelestes? aut cur colitur Latona per aras,
6:172 numen adhuc sine ture meum est? mihi Tantalus auctor,
6:173 cui licuit soli superorum tangere mensas;
6:174 Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas
6:175 est avus, aetherium qui fert cervicibus axem;
6:176 Iuppiter alter avus; socero quoque glorior illo.
6:177 me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi
6:178 sub domina est, fidibusque mei commissa mariti
6:179 moenia cum populis a meque viroque reguntur.
6:180 in quamcumque domus adverti lumina partem,
6:181 inmensae spectantur opes; accedit eodem
6:182 digna dea facies; huc natas adice septem
6:183 et totidem iuvenes et mox generosque nurusque!
6:184 quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,
6:185 nescio quoque audete satam Titanida Coeo
6:186 Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam
6:187 exiguam sedem pariturae terra negavit!
6:188 nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:
6:189 exsul erat mundi, donec miserata vagantem
6:190 "hospita tu terris erras, ego" dixit "in undis"
6:191 instabilemque locum Delos dedit. illa duorum
6:192 facta parens: uteri pars haec est septima nostri.
6:193 sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo
6:194 (hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.
6:195 maior sum quam cui possit Fortuna nocere,
6:196 multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.
6:197 excessere metum mea iam bona. fingite demi
6:198 huic aliquid populo natorum posse meorum:
6:199 non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,
6:200 Latonae turbam, qua quantum distat ab orba?
6:201 ite -- lig;satis pro re sacri -- lig;laurumque capillis
6:202 ponite!' deponunt et sacra infecta relinquunt,
6:203 quodque licet, tacito venerantur murmure numen.
6:204 Indignata dea est summoque in vertice Cynthi
6:205 talibus est dictis gemina cum prole locuta:
6:206 'en ego vestra parens, vobis animosa creatis,
6:207 et nisi Iunoni nulli cessura dearum,
6:208 an dea sim, dubitor perque omnia saecula cultis
6:209 arceor, o nati, nisi vos succurritis, aris.
6:210 nec dolor hic solus; diro convicia facto
6:211 Tantalis adiecit vosque est postponere natis
6:212 ausa suis et me, quod in ipsam reccidat, orbam
6:213 dixit et exhibuit linguam scelerata paternam.'
6:214 adiectura preces erat his Latona relatis:
6:215 'desine!' Phoebus ait, 'poenae mora longa querella est!'
6:216 dixit idem Phoebe, celerique per aera lapsu
6:217 contigerant tecti Cadmeida nubibus arcem.
6:218 Planus erat lateque patens prope moenia campus,
6:219 adsiduis pulsatus equis, ubi turba rotarum
6:220 duraque mollierat subiectas ungula glaebas.
6:221 pars ibi de septem genitis Amphione fortes
6:222 conscendunt in equos Tyrioque rubentia suco
6:223 terga premunt auroque graves moderantur habenas.
6:224 e quibus Ismenus, qui matri sarcina quondam
6:225 prima suae fuerat, dum certum flectit in orbem
6:226 quadripedis cursus spumantiaque ora coercet,
6:227 'ei mihi!' conclamat medioque in pectore fixa
6:228 tela gerit frenisque manu moriente remissis
6:229 in latus a dextro paulatim defluit armo.
6:230 proximus audito sonitu per inane pharetrae
6:231 frena dabat Sipylus, veluti cum praescius imbris
6:232 nube fugit visa pendentiaque undique rector
6:233 carbasa deducit, ne qua levis effluat aura:
6:234 frena tamen dantem non evitabile telum
6:235 consequitur, summaque tremens cervice sagitta
6:236 haesit, et exstabat nudum de gutture ferrum;
6:237 ille, ut erat, pronus per crura admissa iubasque
6:238 volvitur et calido tellurem sanguine foedat.
6:239 Phaedimus infelix et aviti nominis heres
6:240 Tantalus, ut solito finem inposuere labori,
6:241 transierant ad opus nitidae iuvenale palaestrae;
6:242 et iam contulerant arto luctantia nexu
6:243 pectora pectoribus, cum tento concita nervo,
6:244 sicut erant iuncti, traiecit utrumque sagitta.
6:245 ingemuere simul, simul incurvata dolore
6:246 membra solo posuere, simul suprema iacentes
6:247 lumina versarunt, animam simul exhalarunt.
6:248 adspicit Alphenor laniataque pectora plangens
6:249 advolat, ut gelidos conplexibus adlevet artus,
6:250 inque pio cadit officio; nam Delius illi
6:251 intima fatifero rupit praecordia ferro.
6:252 quod simul eductum est, pars et pulmonis in hamis
6:253 eruta cumque anima cruor est effusus in auras.
6:254 at non intonsum simplex Damasicthona vulnus
6:255 adficit: ictus erat, qua crus esse incipit et qua
6:256 mollia nervosus facit internodia poples.
6:257 dumque manu temptat trahere exitiabile telum,
6:258 altera per iugulum pennis tenus acta sagitta est.
6:259 expulit hanc sanguis seque eiaculatus in altum
6:260 emicat et longe terebrata prosilit aura.
6:261 ultimus Ilioneus non profectura precando
6:262 bracchia sustulerat 'di' que 'o communiter omnes,'
6:263 dixerat ignarus non omnes esse rogandos
6:264 'parcite!' motus erat, cum iam revocabile telum
6:265 non fuit, arcitenens; minimo tamen occidit ille
6:266 vulnere, non alte percusso corde sagitta.
6:267 Fama mali populique dolor lacrimaeque suorum
6:268 tam subitae matrem certam fecere ruinae,
6:269 mirantem potuisse irascentemque, quod ausi
6:270 hoc essent superi, quod tantum iuris haberent;
6:271 nam pater Amphion ferro per pectus adacto
6:272 finierat moriens pariter cum luce dolorem.
6:273 heu! quantum haec Niobe Niobe distabat ab illa,
6:274 quae modo Latois populum submoverat aris
6:275 et mediam tulerat gressus resupina per urbem
6:276 invidiosa suis; at nunc miseranda vel hosti!
6:277 corporibus gelidis incumbit et ordine nullo
6:278 oscula dispensat natos suprema per omnes;
6:279 a quibus ad caelum liventia bracchia tollens
6:280 'pascere, crudelis, nostro, Latona, dolore,
6:281 pascere' ait 'satiaque meo tua pectora luctu!
6:282 [corque ferum satia!' dixit. 'per funera septem]
6:283 efferor: exsulta victrixque inimica triumpha!
6:284 cur autem victrix? miserae mihi plura supersunt,
6:285 quam tibi felici; post tot quoque funera vinco!'
6:286 Dixerat, et sonuit contento nervus ab arcu;
6:287 qui praeter Nioben unam conterruit omnes:
6:288 illa malo est audax. stabant cum vestibus atris
6:289 ante toros fratrum demisso crine sorores;
6:290 e quibus una trahens haerentia viscere tela
6:291 inposito fratri moribunda relanguit ore;
6:292 altera solari miseram conata parentem
6:293 conticuit subito duplicataque vulnere caeco est.
6:294 [oraque compressit, nisi postquam spiritus ibat]
6:295 haec frustra fugiens collabitur, illa sorori
6:296 inmoritur; latet haec, illam trepidare videres.
6:297 sexque datis leto diversaque vulnera passis
6:298 ultima restabat; quam toto corpore mater,
6:299 tota veste tegens 'unam minimamque relinque!
6:300 de multis minimam posco' clamavit 'et unam.'
6:301 dumque rogat, pro qua rogat, occidit: orba resedit
6:302 exanimes inter natos natasque virumque
6:303 deriguitque malis; nullos movet aura capillos,
6:304 in vultu color est sine sanguine, lumina maestis
6:305 stant inmota genis, nihil est in imagine vivum.
6:306 ipsa quoque interius cum duro lingua palato
6:307 congelat, et venae desistunt posse moveri;
6:308 nec flecti cervix nec bracchia reddere motus
6:309 nec pes ire potest; intra quoque viscera saxum est.
6:310 flet tamen et validi circumdata turbine venti
6:311 in patriam rapta est: ibi fixa cacumine montis
6:312 liquitur, et lacrimas etiam nunc marmora manant.
6:313 Tum vero cuncti manifestam numinis iram
6:314 femina virque timent cultuque inpensius omnes
6:315 magna gemelliparae venerantur numina divae;
6:316 utque fit, a facto propiore priora renarrant.
6:317 e quibus unus ait: 'Lyciae quoque fertilis agris
6:318 non inpune deam veteres sprevere coloni.
6:319 res obscura quidem est ignobilitate virorum,
6:320 mira tamen: vidi praesens stagnumque locumque
6:321 prodigio notum. nam me iam grandior aevo
6:322 inpatiensque viae genitor deducere lectos
6:323 iusserat inde boves gentisque illius eunti
6:324 ipse ducem dederat, cum quo dum pascua lustro,
6:325 ecce lacu medio sacrorum nigra favilla
6:326 ara vetus stabat tremulis circumdata cannis.
6:327 restitit et pavido "faveas mihi!" murmure dixit
6:328 dux meus, et simili "faveas!" ego murmure dixi.
6:329 Naiadum Faunine foret tamen ara rogabam
6:330 indigenaene, dei, cum talia rettulit hospes:
6:331 "non hac, o iuvenis, montanum numen in ara est;
6:332 illa suam vocat hanc, cui quondam regia coniunx
6:333 orbem interdixit, quam vix erratica Delos
6:334 orantem accepit tum, cum levis insula nabat;
6:335 illic incumbens cum Palladis arbore palmae
6:336 edidit invita geminos Latona noverca.
6:337 hinc quoque Iunonem fugisse puerpera fertur
6:338 inque suo portasse sinu, duo numina, natos.
6:339 iamque Chimaeriferae, cum sol gravis ureret arva,
6:340 finibus in Lyciae longo dea fessa labore
6:341 sidereo siccata sitim collegit ab aestu,
6:342 uberaque ebiberant avidi lactantia nati.
6:343 forte lacum mediocris aquae prospexit in imis
6:344 vallibus; agrestes illic fruticosa legebant
6:345 vimina cum iuncis gratamque paludibus ulvam;
6:346 accessit positoque genu Titania terram
6:347 pressit, ut hauriret gelidos potura liquores.
6:348 rustica turba vetat; dea sic adfata vetantis:
6:349 'quid prohibetis aquis? usus communis aquarum est.
6:350 nec solem proprium natura nec aera fecit
6:351 nec tenues undas: ad publica munera veni;
6:352 quae tamen ut detis, supplex peto. non ego nostros
6:353 abluere hic artus lassataque membra parabam,
6:354 sed relevare sitim. caret os umore loquentis,
6:355 et fauces arent, vixque est via vocis in illis.
6:356 haustus aquae mihi nectar erit, vitamque fatebor
6:357 accepisse simul: vitam dederitis in unda.
6:358 hi quoque vos moveant, qui nostro bracchia tendunt
6:359 parva sinu,' et casu tendebant bracchia nati.
6:360 quem non blanda deae potuissent verba movere?
6:361 hi tamen orantem perstant prohibere minasque,
6:362 ni procul abscedat, conviciaque insuper addunt.
6:363 nec satis est, ipsos etiam pedibusque manuque
6:364 turbavere lacus imoque e gurgite mollem
6:365 huc illuc limum saltu movere maligno.
6:366 distulit ira sitim; neque enim iam filia Coei
6:367 supplicat indignis nec dicere sustinet ultra
6:368 verba minora dea tollensque ad sidera palmas
6:369 'aeternum stagno' dixit 'vivatis in isto!'
6:370 eveniunt optata deae: iuvat esse sub undis
6:371 et modo tota cava submergere membra palude,
6:372 nunc proferre caput, summo modo gurgite nare,
6:373 saepe super ripam stagni consistere, saepe
6:374 in gelidos resilire lacus, sed nunc quoque turpes
6:375 litibus exercent linguas pulsoque pudore,
6:376 quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant.
6:377 vox quoque iam rauca est, inflataque colla tumescunt,
6:378 ipsaque dilatant patulos convicia rictus;
6:379 terga caput tangunt, colla intercepta videntur,
6:380 spina viret, venter, pars maxima corporis, albet,
6:381 limosoque novae saliunt in gurgite ranae."'
6:382 Sic ubi nescio quis Lycia de gente virorum
6:383 rettulit exitium, satyri reminiscitur alter,
6:384 quem Tritoniaca Latous harundine victum
6:385 adfecit poena. 'quid me mihi detrahis?' inquit;
6:386 'a! piget, a! non est' clamabat 'tibia tanti.'
6:387 clamanti cutis est summos direpta per artus,
6:388 nec quicquam nisi vulnus erat; cruor undique manat,
6:389 detectique patent nervi, trepidaeque sine ulla
6:390 pelle micant venae; salientia viscera possis
6:391 et perlucentes numerare in pectore fibras.
6:392 illum ruricolae, silvarum numina, fauni
6:393 et satyri fratres et tunc quoque carus Olympus
6:394 et nymphae flerunt, et quisquis montibus illis
6:395 lanigerosque greges armentaque bucera pavit.
6:396 fertilis inmaduit madefactaque terra caducas
6:397 concepit lacrimas ac venis perbibit imis;
6:398 quas ubi fecit aquam, vacuas emisit in auras.
6:399 inde petens rapidus ripis declivibus aequor
6:400 Marsya nomen habet, Phrygiae liquidissimus amnis.
6:401 Talibus extemplo redit ad praesentia dictis
6:402 vulgus et exstinctum cum stirpe Amphiona luget;
6:403 mater in invidia est: hanc tunc quoque dicitur unus
6:404 flesse Pelops umeroque, suas a pectore postquam
6:405 deduxit vestes, ebur ostendisse sinistro.
6:406 concolor hic umerus nascendi tempore dextro
6:407 corporeusque fuit; manibus mox caesa paternis
6:408 membra ferunt iunxisse deos, aliisque repertis,
6:409 qui locus est iuguli medius summique lacerti,
6:410 defuit: inpositum est non conparentis in usum
6:411 partis ebur, factoque Pelops fuit integer illo.
6:412 Finitimi proceres coeunt, urbesque propinquae
6:413 oravere suos ire ad solacia reges,
6:414 Argosque et Sparte Pelopeiadesque Mycenae
6:415 et nondum torvae Calydon invisa Dianae
6:416 Orchomenosque ferax et nobilis aere Corinthus
6:417 Messeneque ferox Patraeque humilesque Cleonae
6:418 et Nelea Pylos neque adhuc Pittheia Troezen,
6:419 quaeque urbes aliae bimari clauduntur ab Isthmo
6:420 exteriusque sitae bimari spectantur ab Isthmo;
6:421 credere quis posset? solae cessastis Athenae.
6:422 obstitit officio bellum, subvectaque ponto
6:423 barbara Mopsopios terrebant agmina muros.
6:424 Threicius Tereus haec auxiliaribus armis
6:425 fuderat et clarum vincendo nomen habebat;
6:426 quem sibi Pandion opibusque virisque potentem
6:427 et genus a magno ducentem forte Gradivo
6:428 conubio Procnes iunxit; non pronuba Iuno,
6:429 non Hymenaeus adest, non illi Gratia lecto:
6:430 Eumenides tenuere faces de funere raptas,
6:431 Eumenides stravere torum, tectoque profanus
6:432 incubuit bubo thalamique in culmine sedit.
6:433 hac ave coniuncti Procne Tereusque, parentes
6:434 hac ave sunt facti; gratata est scilicet illis
6:435 Thracia, disque ipsi grates egere; diemque,
6:436 quaque data est claro Pandione nata tyranno
6:437 quaque erat ortus Itys, festum iussere vocari:
6:438 usque adeo latet utilitas.
6:439 Iam tempora Titan
6:440 quinque per autumnos repetiti duxerat anni,
6:441 cum blandita viro Procne 'si gratia' dixit
6:442 'ulla mea est, vel me visendae mitte sorori,
6:443 vel soror huc veniat: redituram tempore parvo
6:444 promittes socero; magni mihi muneris instar
6:445 germanam vidisse dabis.' iubet ille carinas
6:446 in freta deduci veloque et remige portus
6:447 Cecropios intrat Piraeaque litora tangit.
6:448 ut primum soceri data copia, dextera dextrae
6:449 iungitur, et fausto committitur omine sermo.
6:450 coeperat, adventus causam, mandata referre
6:451 coniugis et celeres missae spondere recursus:
6:452 ecce venit magno dives Philomela paratu,
6:453 divitior forma; quales audire solemus
6:454 naidas et dryadas mediis incedere silvis,
6:455 si modo des illis cultus similesque paratus.
6:456 non secus exarsit conspecta virgine Tereus,
6:457 quam si quis canis ignem supponat aristis
6:458 aut frondem positasque cremet faenilibus herbas.
6:459 digna quidem facies; sed et hunc innata libido
6:460 exstimulat, pronumque genus regionibus illis
6:461 in Venerem est: flagrat vitio gentisque suoque.
6:462 impetus est illi comitum corrumpere curam
6:463 nutricisque fidem nec non ingentibus ipsam
6:464 sollicitare datis totumque inpendere regnum
6:465 aut rapere et saevo raptam defendere bello;
6:466 et nihil est, quod non effreno captus amore
6:467 ausit, nec capiunt inclusas pectora flammas.
6:468 iamque moras male fert cupidoque revertitur ore
6:469 ad mandata Procnes et agit sua vota sub illa.
6:470 facundum faciebat amor, quotiensque rogabat
6:471 ulterius iusto, Procnen ita velle ferebat.
6:472 addidit et lacrimas, tamquam mandasset et illas.
6:473 pro superi, quantum mortalia pectora caecae
6:474 noctis habent! ipso sceleris molimine Tereus
6:475 creditur esse pius laudemque a crimine sumit.
6:476 quid, quod idem Philomela cupit, patriosque lacertis
6:477 blanda tenens umeros, ut eat visura sororem,
6:478 perque suam contraque suam petit ipsa salutem.
6:479 spectat eam Tereus praecontrectatque videndo
6:480 osculaque et collo circumdata bracchia cernens
6:481 omnia pro stimulis facibusque ciboque furoris
6:482 accipit, et quotiens amplectitur illa parentem,
6:483 esse parens vellet: neque enim minus inpius esset.
6:484 vincitur ambarum genitor prece: gaudet agitque
6:485 illa patri grates et successisse duabus
6:486 id putat infelix, quod erit lugubre duabus.
6:487 Iam labor exiguus Phoebo restabat, equique
6:488 pulsabant pedibus spatium declivis Olympi:
6:489 regales epulae mensis et Bacchus in auro
6:490 ponitur; hinc placido dant turgida corpora somno.
6:491 at rex Odrysius, quamvis secessit, in illa
6:492 aestuat et repetens faciem motusque manusque
6:493 qualia vult fingit quae nondum vidit et ignes
6:494 ipse suos nutrit cura removente soporem.
6:495 lux erat, et generi dextram conplexus euntis
6:496 Pandion comitem lacrimis commendat obortis:
6:497 'hanc ego, care gener, quoniam pia causa coegit,
6:498 et voluere ambae (voluisti tu quoque, Tereu)
6:499 do tibi perque fidem cognataque pectora supplex,
6:500 per superos oro, patrio ut tuearis amore
6:501 et mihi sollicitae lenimen dulce senectae
6:502 quam primum (omnis erit nobis mora longa) remittas;
6:503 tu quoque quam primum (satis est procul esse sororem),
6:504 si pietas ulla est, ad me, Philomela, redito!'
6:505 mandabat pariterque suae dabat oscula natae,
6:506 et lacrimae mites inter mandata cadebant;
6:507 utque fide pignus dextras utriusque poposcit
6:508 inter seque datas iunxit natamque nepotemque
6:509 absentes pro se memori rogat ore salutent;
6:510 supremumque vale pleno singultibus ore
6:511 vix dixit timuitque suae praesagia mentis.
6:512 Ut semel inposita est pictae Philomela carinae,
6:513 admotumque fretum remis tellusque repulsa est,
6:514 'vicimus!' exclamat, 'mecum mea vota feruntur!'
6:515 exsultatque et vix animo sua gaudia differt
6:516 barbarus et nusquam lumen detorquet ab illa,
6:517 non aliter quam cum pedibus praedator obuncis
6:518 deposuit nido leporem Iovis ales in alto;
6:519 nulla fuga est capto, spectat sua praemia raptor.
6:520 Iamque iter effectum, iamque in sua litora fessis
6:521 puppibus exierant, cum rex Pandione natam
6:522 in stabula alta trahit, silvis obscura vetustis,
6:523 atque ibi pallentem trepidamque et cuncta timentem
6:524 et iam cum lacrimis, ubi sit germana, rogantem
6:525 includit fassusque nefas et virginem et unam
6:526 vi superat frustra clamato saepe parente,
6:527 saepe sorore sua, magnis super omnia divis.
6:528 illa tremit velut agna pavens, quae saucia cani
6:529 ore excussa lupi nondum sibi tuta videtur,
6:530 utque columba suo madefactis sanguine plumis
6:531 horret adhuc avidosque timet, quibus haeserat, ungues.
6:532 mox ubi mens rediit, passos laniata capillos,
6:533 lugenti similis caesis plangore lacertis
6:534 intendens palmas 'o diris barbare factis,
6:535 o crudelis' ait, 'nec te mandata parentis
6:536 cum lacrimis movere piis nec cura sororis
6:537 nec mea virginitas nec coniugialia iura?
6:538 omnia turbasti; paelex ego facta sororis,
6:539 tu geminus coniunx, hostis mihi debita Procne!
6:540 quin animam hanc, ne quod facinus tibi, perfide, restet,
6:541 eripis? atque utinam fecisses ante nefandos
6:542 concubitus: vacuas habuissem criminis umbras.
6:543 si tamen haec superi cernunt, si numina divum
6:544 sunt aliquid, si non perierunt omnia mecum,
6:545 quandocumque mihi poenas dabis! ipsa pudore
6:546 proiecto tua facta loquar: si copia detur,
6:547 in populos veniam; si silvis clausa tenebor,
6:548 inplebo silvas et conscia saxa movebo;
6:549 audiet haec aether et si deus ullus in illo est!'
6:550 Talibus ira feri postquam commota tyranni
6:551 nec minor hac metus est, causa stimulatus utraque,
6:552 quo fuit accinctus, vagina liberat ensem
6:553 arreptamque coma fixis post terga lacertis
6:554 vincla pati cogit; iugulum Philomela parabat
6:555 spemque suae mortis viso conceperat ense:
6:556 ille indignantem et nomen patris usque vocantem
6:557 luctantemque loqui conprensam forcipe linguam
6:558 abstulit ense fero. radix micat ultima linguae,
6:559 ipsa iacet terraeque tremens inmurmurat atrae,
6:560 utque salire solet mutilatae cauda colubrae,
6:561 palpitat et moriens dominae vestigia quaerit.
6:562 hoc quoque post facinus (vix ausim credere) fertur
6:563 saepe sua lacerum repetisse libidine corpus.
6:564 Sustinet ad Procnen post talia facta reverti;
6:565 coniuge quae viso germanam quaerit, at ille
6:566 dat gemitus fictos commentaque funera narrat,
6:567 et lacrimae fecere fidem. velamina Procne
6:568 deripit ex umeris auro fulgentia lato
6:569 induiturque atras vestes et inane sepulcrum
6:570 constituit falsisque piacula manibus infert
6:571 et luget non sic lugendae fata sororis.
6:572 Signa deus bis sex acto lustraverat anno;
6:573 quid faciat Philomela? fugam custodia claudit,
6:574 structa rigent solido stabulorum moenia saxo,
6:575 os mutum facti caret indice. grande doloris
6:576 ingenium est, miserisque venit sollertia rebus:
6:577 stamina barbarica suspendit callida tela
6:578 purpureasque notas filis intexuit albis,
6:579 indicium sceleris; perfectaque tradidit uni,
6:580 utque ferat dominae, gestu rogat; illa rogata
6:581 pertulit ad Procnen nec scit, quid tradat in illis.
6:582 evolvit vestes saevi matrona tyranni
6:583 germanaeque suae fatum miserabile legit
6:584 et (mirum potuisse) silet: dolor ora repressit,
6:585 verbaque quaerenti satis indignantia linguae
6:586 defuerunt, nec flere vacat, sed fasque nefasque
6:587 confusura ruit poenaeque in imagine tota est.
6:588 Tempus erat, quo sacra solent trieterica Bacchi
6:589 Sithoniae celebrare nurus: (nox conscia sacris,
6:590 nocte sonat Rhodope tinnitibus aeris acuti)
6:591 nocte sua est egressa domo regina deique
6:592 ritibus instruitur furialiaque accipit arma;
6:593 vite caput tegitur, lateri cervina sinistro
6:594 vellera dependent, umero levis incubat hasta.
6:595 concita per silvas turba comitante suarum
6:596 terribilis Procne furiisque agitata doloris,
6:597 Bacche, tuas simulat: venit ad stabula avia tandem
6:598 exululatque euhoeque sonat portasque refringit
6:599 germanamque rapit raptaeque insignia Bacchi
6:600 induit et vultus hederarum frondibus abdit
6:601 attonitamque trahens intra sua moenia ducit.
6:602 Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,
6:603 horruit infelix totoque expalluit ore;
6:604 nacta locum Procne sacrorum pignora demit
6:605 oraque develat miserae pudibunda sororis
6:606 amplexumque petit; sed non attollere contra
6:607 sustinet haec oculos paelex sibi visa sororis
6:608 deiectoque in humum vultu iurare volenti
6:609 testarique deos, per vim sibi dedecus illud
6:610 inlatum, pro voce manus fuit. ardet et iram
6:611 non capit ipsa suam Procne fletumque sororis
6:612 corripiens 'non est lacrimis hoc' inquit 'agendum,
6:613 sed ferro, sed si quid habes, quod vincere ferrum
6:614 possit. in omne nefas ego me, germana, paravi:
6:615 aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,
6:616 artificem mediis inmittam Terea flammis,
6:617 aut linguam atque oculos et quae tibi membra pudorem
6:618 abstulerunt ferro rapiam, aut per vulnera mille
6:619 sontem animam expellam! magnum quodcumque paravi;
6:620 quid sit, adhuc dubito.'
6:621 Peragit dum talia Procne,
6:622 ad matrem veniebat Itys; quid possit, ab illo
6:623 admonita est oculisque tuens inmitibus 'a! quam
6:624 es similis patri!' dixit nec plura locuta
6:625 triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.
6:626 ut tamen accessit natus matrique salutem
6:627 attulit et parvis adduxit colla lacertis
6:628 mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,
6:629 mota quidem est genetrix, infractaque constitit ira
6:630 invitique oculi lacrimis maduere coactis;
6:631 sed simul ex nimia mentem pietate labare
6:632 sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis
6:633 inque vicem spectans ambos 'cur admovet' inquit
6:634 'alter blanditias, rapta silet altera lingua?
6:635 quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?
6:636 cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito!
6:637 degeneras! scelus est pietas in coniuge Tereo.'
6:638 nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae
6:639 lactentem fetum per silvas tigris opacas,
6:640 utque domus altae partem tenuere remotam,
6:641 tendentemque manus et iam sua fata videntem
6:642 et 'mater! mater!' clamantem et colla petentem
6:643 ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,
6:644 nec vultum vertit. satis illi ad fata vel unum
6:645 vulnus erat: iugulum ferro Philomela resolvit,
6:646 vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra
6:647 dilaniant. pars inde cavis exsultat aenis,
6:648 pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.
6:649 His adhibet coniunx ignarum Terea mensis
6:650 et patrii moris sacrum mentita, quod uni
6:651 fas sit adire viro, comites famulosque removit.
6:652 ipse sedens solio Tereus sublimis avito
6:653 vescitur inque suam sua viscera congerit alvum,
6:654 tantaque nox animi est, 'Ityn huc accersite!' dixit.
6:655 dissimulare nequit crudelia gaudia Procne
6:656 iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis
6:657 'intus habes, quem poscis' ait: circumspicit ille
6:658 atque, ubi sit, quaerit; quaerenti iterumque vocanti,
6:659 sicut erat sparsis furiali caede capillis,
6:660 prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum
6:661 misit in ora patris nec tempore maluit ullo
6:662 posse loqui et meritis testari gaudia dictis.
6:663 Thracius ingenti mensas clamore repellit
6:664 vipereasque ciet Stygia de valle sorores
6:665 et modo, si posset, reserato pectore diras
6:666 egerere inde dapes semesaque viscera gestit,
6:667 flet modo seque vocat bustum miserabile nati,
6:668 nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.
6:669 corpora Cecropidum pennis pendere putares:
6:670 pendebant pennis. quarum petit altera silvas,
6:671 altera tecta subit, neque adhuc de pectore caedis
6:672 excessere notae, signataque sanguine pluma est.
6:673 ille dolore suo poenaeque cupidine velox
6:674 vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae.
6:675 prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum;
6:676 nomen epops volucri, facies armata videtur.
6:677 Hic dolor ante diem longaeque extrema senectae
6:678 tempora Tartareas Pandiona misit ad umbras.
6:679 sceptra loci rerumque capit moderamen Erectheus,
6:680 iustitia dubium validisne potentior armis.
6:681 quattuor ille quidem iuvenes totidemque crearat
6:682 femineae sortis, sed erat par forma duarum.
6:683 e quibus Aeolides Cephalus te coniuge felix,
6:684 Procri, fuit; Boreae Tereus Thracesque nocebant,
6:685 dilectaque diu caruit deus Orithyia,
6:686 dum rogat et precibus mavult quam viribus uti;
6:687 ast ubi blanditiis agitur nihil, horridus ira,
6:688 quae solita est illi nimiumque domestica vento,
6:689 'et merito!' dixit; 'quid enim mea tela reliqui,
6:690 saevitiam et vires iramque animosque minaces,
6:691 admovique preces, quarum me dedecet usus?
6:692 apta mihi vis est: vi tristia nubila pello,
6:693 vi freta concutio nodosaque robora verto
6:694 induroque nives et terras grandine pulso;
6:695 idem ego, cum fratres caelo sum nactus aperto
6:696 (nam mihi campus is est), tanto molimine luctor,
6:697 ut medius nostris concursibus insonet aether
6:698 exsiliantque cavis elisi nubibus ignes;
6:699 idem ego, cum subii convexa foramina terrae
6:700 supposuique ferox imis mea terga cavernis,
6:701 sollicito manes totumque tremoribus orbem.
6:702 hac ope debueram thalamos petiisse, socerque
6:703 non orandus erat mihi sed faciendus Erectheus.'
6:704 haec Boreas aut his non inferiora locutus
6:705 excussit pennas, quarum iactatibus omnis
6:706 adflata est tellus latumque perhorruit aequor,
6:707 pulvereamque trahens per summa cacumina pallam
6:708 verrit humum pavidamque metu caligine tectus
6:709 Orithyian amans fulvis amplectitur alis.
6:710 dum volat, arserunt agitati fortius ignes,
6:711 nec prius aerii cursus suppressit habenas,
6:712 quam Ciconum tenuit populos et moenia raptor.
6:713 illic et gelidi coniunx Actaea tyranni
6:714 et genetrix facta est, partus enixa gemellos,
6:715 cetera qui matris, pennas genitoris haberent.
6:716 non tamen has una memorant cum corpore natas,
6:717 barbaque dum rutilis aberat subnixa capillis,
6:718 inplumes Calaisque puer Zetesque fuerunt;
6:719 mox pariter pennae ritu coepere volucrum
6:720 cingere utrumque latus, pariter flavescere malae.
6:721 ergo ubi concessit tempus puerile iuventae,
6:722 vellera cum Minyis nitido radiantia villo
6:723 per mare non notum prima petiere carina.
Metamorphoseon Liber VII
7:1 Iamque fretum Minyae Pagasaea puppe secabant,
7:2 perpetuaque trahens inopem sub nocte senectam
7:3 Phineus visus erat, iuvenesque Aquilone creati
7:4 virgineas volucres miseri senis ore fugarant,
7:5 multaque perpessi claro sub Iasone tandem
7:6 contigerant rapidas limosi Phasidos undas.
7:7 dumque adeunt regem Phrixeaque vellera poscunt
7:8 lexque datur Minyis magnorum horrenda laborum,
7:9 concipit interea validos Aeetias ignes
7:10 et luctata diu, postquam ratione furorem
7:11 vincere non poterat, 'frustra, Medea, repugnas:
7:12 nescio quis deus obstat,' ait, 'mirumque, nisi hoc est,
7:13 aut aliquid certe simile huic, quod amare vocatur.
7:14 nam cur iussa patris nimium mihi dura videntur?
7:15 sunt quoque dura nimis! cur, quem modo denique vidi,
7:16 ne pereat, timeo? quae tanti causa timoris?
7:17 excute virgineo conceptas pectore flammas,
7:18 si potes, infelix! si possem, sanior essem!
7:19 sed trahit invitam nova vis, aliudque cupido,
7:20 mens aliud suadet: video meliora proboque,
7:21 deteriora sequor. quid in hospite, regia virgo,
7:22 ureris et thalamos alieni concipis orbis?
7:23 haec quoque terra potest, quod ames, dare. vivat an ille
7:24 occidat, in dis est. vivat tamen! idque precari
7:25 vel sine amore licet: quid enim commisit Iason?
7:26 quem, nisi crudelem, non tangat Iasonis aetas
7:27 et genus et virtus? quem non, ut cetera desint,
7:28 ore movere potest? certe mea pectora movit.
7:29 at nisi opem tulero, taurorum adflabitur ore
7:30 concurretque suae segeti, tellure creatis
7:31 hostibus, aut avido dabitur fera praeda draconi.
7:32 hoc ego si patiar, tum me de tigride natam,
7:33 tum ferrum et scopulos gestare in corde fatebor!
7:34 cur non et specto pereuntem oculosque videndo
7:35 conscelero? cur non tauros exhortor in illum
7:36 terrigenasque feros insopitumque draconem?
7:37 di meliora velint! quamquam non ista precanda,
7:38 sed facienda mihi. -- prodamne ego regna parentis,
7:39 atque ope nescio quis servabitur advena nostra,
7:40 ut per me sospes sine me det lintea ventis
7:41 virque sit alterius, poenae Medea relinquar?
7:42 si facere hoc aliamve potest praeponere nobis,
7:43 occidat ingratus! sed non is vultus in illo,
7:44 non ea nobilitas animo est, ea gratia formae,
7:45 ut timeam fraudem meritique oblivia nostri.
7:46 et dabit ante fidem, cogamque in foedera testes
7:47 esse deos. quid tuta times? accingere et omnem
7:48 pelle moram: tibi se semper debebit Iason,
7:49 te face sollemni iunget sibi perque Pelasgas
7:50 servatrix urbes matrum celebrabere turba.
7:51 ergo ego germanam fratremque patremque deosque
7:52 et natale solum ventis ablata relinquam?
7:53 nempe pater saevus, nempe est mea barbara tellus,
7:54 frater adhuc infans; stant mecum vota sororis,
7:55 maximus intra me deus est! non magna relinquam,
7:56 magna sequar: titulum servatae pubis Achivae
7:57 notitiamque soli melioris et oppida, quorum
7:58 hic quoque fama viget, cultusque artesque locorum,
7:59 quemque ego cum rebus, quas totus possidet orbis,
7:60 Aesoniden mutasse velim, quo coniuge felix
7:61 et dis cara ferar et vertice sidera tangam.
7:62 quid, quod nescio qui mediis concurrere in undis
7:63 dicuntur montes ratibusque inimica Charybdis
7:64 nunc sorbere fretum, nunc reddere, cinctaque saevis
7:65 Scylla rapax canibus Siculo latrare profundo?
7:66 nempe tenens, quod amo, gremioque in Iasonis haerens
7:67 per freta longa ferar; nihil illum amplexa verebor
7:68 aut, siquid metuam, metuam de coniuge solo. --
7:69 coniugiumne putas speciosaque nomina culpae
7:70 inponis, Medea, tuae? -- quin adspice, quantum
7:71 adgrediare nefas, et, dum licet, effuge crimen!'
7:72 dixit, et ante oculos rectum pietasque pudorque
7:73 constiterant, et victa dabat iam terga Cupido.
7:74 Ibat ad antiquas Hecates Perseidos aras,
7:75 quas nemus umbrosum secretaque silva tegebat,
7:76 et iam fortis erat, pulsusque recesserat ardor,
7:77 cum videt Aesoniden exstinctaque flamma reluxit.
7:78 erubuere genae, totoque recanduit ore,
7:79 utque solet ventis alimenta adsumere, quaeque
7:80 parva sub inducta latuit scintilla favilla
7:81 crescere et in veteres agitata resurgere vires,
7:82 sic iam lenis amor, iam quem languere putares,
7:83 ut vidit iuvenem, specie praesentis inarsit.
7:84 et casu solito formosior Aesone natus
7:85 illa luce fuit: posses ignoscere amanti.
7:86 spectat et in vultu veluti tum denique viso
7:87 lumina fixa tenet nec se mortalia demens
7:88 ora videre putat nec se declinat ab illo;
7:89 ut vero coepitque loqui dextramque prehendit
7:90 hospes et auxilium submissa voce rogavit
7:91 promisitque torum, lacrimis ait illa profusis:
7:92 'quid faciam, video: nec me ignorantia veri
7:93 decipiet, sed amor. servabere munere nostro,
7:94 servatus promissa dato!' per sacra triformis
7:95 ille deae lucoque foret quod numen in illo
7:96 perque patrem soceri cernentem cuncta futuri
7:97 eventusque suos et tanta pericula iurat:
7:98 creditus accepit cantatas protinus herbas
7:99 edidicitque usum laetusque in tecta recessit.
7:100 Postera depulerat stellas Aurora micantes:
7:101 conveniunt populi sacrum Mavortis in arvum
7:102 consistuntque iugis; medio rex ipse resedit
7:103 agmine purpureus sceptroque insignis eburno.
:104 ecce adamanteis Vulcanum naribus efflant
7:105 aeripedes tauri, tactaeque vaporibus herbae
7:106 ardent, utque solent pleni resonare camini,
7:107 aut ubi terrena silices fornace soluti
7:108 concipiunt ignem liquidarum adspergine aquarum,
7:109 pectora sic intus clausas volventia flammas
7:110 gutturaque usta sonant; tamen illis Aesone natus
7:111 obvius it. vertere truces venientis ad ora
7:112 terribiles vultus praefixaque cornua ferro
7:113 pulvereumque solum pede pulsavere bisulco
7:114 fumificisque locum mugitibus inpleverunt.
7:115 deriguere metu Minyae; subit ille nec ignes
7:116 sentit anhelatos (tantum medicamina possunt!)
7:117 pendulaque audaci mulcet palearia dextra
7:118 suppositosque iugo pondus grave cogit aratri
7:119 ducere et insuetum ferro proscindere campum:
7:120 mirantur Colchi, Minyae clamoribus augent
7:121 adiciuntque animos. galea tum sumit aena
7:122 vipereos dentes et aratos spargit in agros.
7:123 semina mollit humus valido praetincta veneno,
7:124 et crescunt fiuntque sati nova corpora dentes,
7:125 utque hominis speciem materna sumit in alvo
7:126 perque suos intus numeros conponitur infans
7:127 nec nisi maturus communes exit in auras,
7:128 sic, ubi visceribus gravidae telluris imago
7:129 effecta est hominis, feto consurgit in arvo,
7:130 quodque magis mirum est, simul edita concutit arma.
7:131 quos ubi viderunt praeacutae cuspidis hastas
7:132 in caput Haemonii iuvenis torquere parantis,
7:133 demisere metu vultumque animumque Pelasgi;
7:134 ipsa quoque extimuit, quae tutum fecerat illum.
7:135 utque peti vidit iuvenem tot ab hostibus unum,
7:136 palluit et subito sine sanguine frigida sedit,
7:137 neve parum valeant a se data gramina, carmen
7:138 auxiliare canit secretasque advocat artes.
7:139 ille gravem medios silicem iaculatus in hostes
7:140 a se depulsum Martem convertit in ipsos:
7:141 terrigenae pereunt per mutua vulnera fratres
7:142 civilique cadunt acie. gratantur Achivi
7:143 victoremque tenent avidisque amplexibus haerent.
7:144 tu quoque victorem conplecti, barbara, velles:
7:145 obstitit incepto pudor, at conplexa fuisses,
7:146 sed te, ne faceres, tenuit reverentia famae.
7:147 quod licet, adfectu tacito laetaris agisque
7:148 carminibus grates et dis auctoribus horum.
7:149 Pervigilem superest herbis sopire draconem,
7:150 qui crista linguisque tribus praesignis et uncis
7:151 dentibus horrendus custos erat arboris aureae.
7:152 hunc postquam sparsit Lethaei gramine suci
7:153 verbaque ter dixit placidos facientia somnos,
7:154 quae mare turbatum, quae concita flumina sistunt,
7:155 somnus in ignotos oculos sibi venit, et auro
7:156 heros Aesonius potitur spolioque superbus
7:157 muneris auctorem secum, spolia altera, portans
7:158 victor Iolciacos tetigit cum coniuge portus.
7:159 Haemoniae matres pro gnatis dona receptis
7:160 grandaevique ferunt patres congestaque flamma
7:161 tura liquefaciunt, inductaque cornibus aurum
7:162 victima vota cadit, sed abest gratantibus Aeson
7:163 iam propior leto fessusque senilibus annis,
7:164 cum sic Aesonides: 'o cui debere salutem
7:165 confiteor, coniunx, quamquam mihi cuncta dedisti
7:166 excessitque fidem meritorum summa tuorum,
7:167 si tamen hoc possunt (quid enim non carmina possunt?)
7:168 deme meis annis et demptos adde parenti!'
7:169 nec tenuit lacrimas: mota est pietate rogantis,
7:170 dissimilemque animum subiit Aeeta relictus;
7:171 nec tamen adfectus talis confessa 'quod' inquit
7:172 'excidit ore tuo, coniunx, scelus? ergo ego cuiquam
7:173 posse tuae videor spatium transcribere vitae?
7:174 nec sinat hoc Hecate, nec tu petis aequa; sed isto,
7:175 quod petis, experiar maius dare munus, Iason.
7:176 arte mea soceri longum temptabimus aevum,
7:177 non annis revocare tuis, modo diva triformis
7:178 adiuvet et praesens ingentibus adnuat ausis.'
7:179 Tres aberant noctes, ut cornua tota coirent
7:180 efficerentque orbem; postquam plenissima fulsit
7:181 ac solida terras spectavit imagine luna,
7:182 egreditur tectis vestes induta recinctas,
7:183 nuda pedem, nudos umeris infusa capillos,
7:184 fertque vagos mediae per muta silentia noctis
7:185 incomitata gradus: homines volucresque ferasque
7:186 solverat alta quies, nullo cum murmure saepes,
7:187 inmotaeque silent frondes, silet umidus aer,
7:188 sidera sola micant: ad quae sua bracchia tendens
7:189 ter se convertit, ter sumptis flumine crinem
7:190 inroravit aquis ternisque ululatibus ora
7:191 solvit et in dura submisso poplite terra
7:192 'Nox' ait 'arcanis fidissima, quaeque diurnis
7:193 aurea cum luna succeditis ignibus astra,
7:194 tuque, triceps Hecate, quae coeptis conscia nostris
7:195 adiutrixque venis cantusque artisque magorum,
7:196 quaeque magos, Tellus, pollentibus instruis herbis,
7:197 auraeque et venti montesque amnesque lacusque,
7:198 dique omnes nemorum, dique omnes noctis adeste,
7:199 quorum ope, cum volui, ripis mirantibus amnes
7:200 in fontes rediere suos, concussaque sisto,
7:201 stantia concutio cantu freta, nubila pello
7:202 nubilaque induco, ventos abigoque vocoque,
7:203 vipereas rumpo verbis et carmine fauces,
7:204 vivaque saxa sua convulsaque robora terra
7:205 et silvas moveo iubeoque tremescere montis
7:206 et mugire solum manesque exire sepulcris!
7:207 te quoque, Luna, traho, quamvis Temesaea labores
7:208 aera tuos minuant; currus quoque carmine nostro
7:209 pallet avi, pallet nostris Aurora venenis!
7:210 vos mihi taurorum flammas hebetastis et unco
7:211 inpatiens oneris collum pressistis aratro,
7:212 vos serpentigenis in se fera bella dedistis
7:213 custodemque rudem somni sopistis et aurum
7:214 vindice decepto Graias misistis in urbes:
7:215 nunc opus est sucis, per quos renovata senectus
7:216 in florem redeat primosque recolligat annos,
7:217 et dabitis. neque enim micuerunt sidera frustra,
7:218 nec frustra volucrum tractus cervice draconum
7:219 currus adest.' aderat demissus ab aethere currus.
7:220 quo simul adscendit frenataque colla draconum
7:221 permulsit manibusque leves agitavit habenas,
7:222 sublimis rapitur subiectaque Thessala Tempe
7:223 despicit et certis regionibus adplicat angues:
7:224 et quas Ossa tulit, quas altum Pelion herbas,
7:225 Othrysque Pindusque et Pindo maior Olympus,
7:226 perspicit et placitas partim radice revellit,
7:227 partim succidit curvamine falcis aenae.
7:228 multa quoque Apidani placuerunt gramina ripis,
7:229 multa quoque Amphrysi, neque eras inmunis, Enipeu;
7:230 nec non Peneos nec non Spercheides undae
7:231 contribuere aliquid iuncosaque litora Boebes;
7:232 carpsit et Euboica vivax Anthedone gramen,
7:233 nondum mutato vulgatum corpore Glauci.
7:234 Et iam nona dies curru pennisque draconum
7:235 nonaque nox omnes lustrantem viderat agros,
7:236 cum rediit; neque erant tacti nisi odore dracones,
7:237 et tamen annosae pellem posuere senectae.
7:238 constitit adveniens citra limenque foresque
7:239 et tantum caelo tegitur refugitque viriles
7:240 contactus, statuitque aras de caespite binas,
7:241 dexteriore Hecates, ast laeva parte Iuventae.
7:242 has ubi verbenis silvaque incinxit agresti,
7:243 haud procul egesta scrobibus tellure duabus
7:244 sacra facit cultrosque in guttura velleris atri
7:245 conicit et patulas perfundit sanguine fossas;
7:246 tum super invergens liquidi carchesia mellis
7:247 alteraque invergens tepidi carchesia lactis,
7:248 verba simul fudit terrenaque numina civit
7:249 umbrarumque rogat rapta cum coniuge regem,
7:250 ne properent artus anima fraudare senili.
7:251 Quos ubi placavit precibusque et murmure longo,
7:252 Aesonis effetum proferri corpus ad auras
7:253 iussit et in plenos resolutum carmine somnos
7:254 exanimi similem stratis porrexit in herbis.
7:255 hinc procul Aesoniden, procul hinc iubet ire ministros
7:256 et monet arcanis oculos removere profanos.
7:257 diffugiunt iussi; passis Medea capillis
7:258 bacchantum ritu flagrantis circuit aras
7:259 multifidasque faces in fossa sanguinis atra
7:260 tinguit et infectas geminis accendit in aris
7:261 terque senem flamma, ter aqua, ter sulphure lustrat.
7:262 Interea validum posito medicamen aeno
7:263 fervet et exsultat spumisque tumentibus albet.
7:264 illic Haemonia radices valle resectas
7:265 seminaque floresque et sucos incoquit atros;
7:266 adicit extremo lapides Oriente petitos
7:267 et quas Oceani refluum mare lavit harenas;
7:268 addit et exceptas luna pernocte pruinas
7:269 et strigis infamis ipsis cum carnibus alas
7:270 inque virum soliti vultus mutare ferinos
7:271 ambigui prosecta lupi; nec defuit illis
7:272 squamea Cinyphii tenuis membrana chelydri
7:273 vivacisque iecur cervi; quibus insuper addit
7:274 ova caputque novem cornicis saecula passae.
7:275 his et mille aliis postquam sine nomine rebus
7:276 propositum instruxit mortali barbara maius,
7:277 arenti ramo iampridem mitis olivae
7:278 omnia confudit summisque inmiscuit ima.
7:279 ecce vetus calido versatus stipes aeno
7:280 fit viridis primo nec longo tempore frondes
7:281 induit et subito gravidis oneratur olivis:
7:282 at quacumque cavo spumas eiecit aeno
7:283 ignis et in terram guttae cecidere calentes,
7:284 vernat humus, floresque et mollia pabula surgunt.
7:285 quae simul ac vidit, stricto Medea recludit
7:286 ense senis iugulum veteremque exire cruorem
7:287 passa replet sucis; quos postquam conbibit Aeson
7:288 aut ore acceptos aut vulnere, barba comaeque
7:289 canitie posita nigrum rapuere colorem,
7:290 pulsa fugit macies, abeunt pallorque situsque,
7:291 adiectoque cavae supplentur corpore rugae,
7:292 membraque luxuriant: Aeson miratur et olim
7:293 ante quater denos hunc se reminiscitur annos.
7:294 Viderat ex alto tanti miracula monstri
7:295 Liber et admonitus, iuvenes nutricibus annos
7:296 posse suis reddi, capit hoc a Colchide munus.
7:297 Neve doli cessent, odium cum coniuge falsum
7:298 Phasias adsimulat Peliaeque ad limina supplex
7:299 confugit; atque illam, quoniam gravis ipse senecta est,
7:300 excipiunt natae; quas tempore callida parvo
7:301 Colchis amicitiae mendacis imagine cepit,
7:302 dumque refert inter meritorum maxima demptos
7:303 Aesonis esse situs atque hac in parte moratur,
7:304 spes est virginibus Pelia subiecta creatis,
7:305 arte suum parili revirescere posse parentem,
7:306 idque petunt pretiumque iubent sine fine pacisci.
7:307 illa brevi spatio silet et dubitare videtur
7:308 suspenditque animos ficta gravitate rogantum.
7:309 mox ubi pollicita est, 'quo sit fiducia maior
7:310 muneris huius' ait, 'qui vestri maximus aevo est
7:311 dux gregis inter oves, agnus medicamine fiet.'
7:312 protinus innumeris effetus laniger annis
7:313 attrahitur flexo circum cava tempora cornu;
7:314 cuius ut Haemonio marcentia guttura cultro
7:315 fodit et exiguo maculavit sanguine ferrum,
7:316 membra simul pecudis validosque venefica sucos
7:317 mergit in aere cavo: minuunt ea corporis artus
7:318 cornuaque exurunt nec non cum cornibus annos,
7:319 et tener auditur medio balatus aeno:
7:320 nec mora, balatum mirantibus exsilit agnus
7:321 lascivitque fuga lactantiaque ubera quaerit.
7:322 Obstipuere satae Pelia, promissaque postquam
7:323 exhibuere fidem, tum vero inpensius instant.
7:324 ter iuga Phoebus equis in Hibero flumine mersis
7:325 dempserat et quarta radiantia nocte micabant
7:326 sidera, cum rapido fallax Aeetias igni
7:327 imponit purum laticem et sine viribus herbas.
7:328 iamque neci similis resoluto corpore regem
7:329 et cum rege suo custodes somnus habebat,
7:330 quem dederant cantus magicaeque potentia linguae;
7:331 intrarant iussae cum Colchide limina natae
7:332 ambierantque torum: 'quid nunc dubitatis inertes?
7:333 stringite' ait 'gladios veteremque haurite crurorem,
7:334 ut repleam vacuas iuvenali sanguine venas!
7:335 in manibus vestris vita est aetasque parentis:
7:336 si pietas ulla est nec spes agitatis inanis,
7:337 officium praestate patri telisque senectam
7:338 exigite, et saniem coniecto emittite ferro!'
7:339 his, ut quaeque pia est, hortatibus inpia prima est
7:340 et, ne sit scelerata, facit scelus: haud tamen ictus
7:341 ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt,
7:342 caecaque dant saevis aversae vulnera dextris.
7:343 ille cruore fluens, cubito tamen adlevat artus,
7:344 semilacerque toro temptat consurgere, et inter
7:345 tot medius gladios pallentia bracchia tendens
7:346 'quid facitis, gnatae? quid vos in fata parentis
7:347 armat?' ait: cecidere illis animique manusque;
7:348 plura locuturo cum verbis guttura Colchis
7:349 abstulit et calidis laniatum mersit in undis.
7:350 Quod nisi pennatis serpentibus isset in auras,
7:351 non exempta foret poenae: fugit alta superque
7:352 Pelion umbrosum, Philyreia tecta, superque
7:353 Othryn et eventu veteris loca nota Cerambi:
7:354 hic ope nympharum sublatus in aera pennis,
7:355 cum gravis infuso tellus foret obruta ponto,
7:356 Deucalioneas effugit inobrutus undas.
7:357 Aeoliam Pitanen a laeva parte relinquit
7:358 factaque de saxo longi simulacra draconis
7:359 Idaeumque nemus, quo nati furta, iuvencum,
7:360 occuluit Liber falsi sub imagine cervi,
7:361 quaque pater Corythi parva tumulatus harena est,
7:362 et quos Maera novo latratu terruit agros,
7:363 Eurypylique urbem, qua Coae cornua matres
7:364 gesserunt tum, cum discederet Herculis agmen,
7:365 Phoebeamque Rhodon et Ialysios Telchinas,
7:366 quorum oculos ipso vitiantes omnia visu
7:367 Iuppiter exosus fraternis subdidit undis;
7:368 transit et antiquae Cartheia moenia Ceae,
7:369 qua pater Alcidamas placidam de corpore natae
7:370 miraturus erat nasci potuisse columbam.
7:371 inde lacus Hyries videt et Cycneia Tempe,
7:372 quae subitus celebravit olor: nam Phylius illic
7:373 imperio pueri volucrisque ferumque leonem
7:374 tradiderat domitos; taurum quoque vincere iussus
7:375 vicerat et spreto totiens iratus amore
7:376 praemia poscenti taurum suprema negabat;
7:377 ille indignatus 'cupies dare' dixit et alto
7:378 desiluit saxo; cuncti cecidisse putabant:
7:379 factus olor niveis pendebat in aere pennis;
7:380 at genetrix Hyrie, servati nescia, flendo
7:381 delicuit stagnumque suo de nomine fecit.
7:382 adiacet his Pleuron, in qua trepidantibus alis
7:383 Ophias effugit natorum vulnera Combe;
7:384 inde Calaureae Letoidos adspicit arva
7:385 in volucrem versi cum coniuge conscia regis.
7:386 dextera Cyllene est, in qua cum matre Menephron
7:387 concubiturus erat saevarum more ferarum;
7:388 Cephison procul hinc deflentem fata nepotis
7:389 respicit in tumidam phocen ab Apolline versi
7:390 Eumelique domum lugentis in aere natum.
7:391 Tandem vipereis Ephyren Pirenida pennis
7:392 contigit: hic aevo veteres mortalia primo
7:393 corpora vulgarunt pluvialibus edita fungis.
7:394 sed postquam Colchis arsit nova nupta venenis
7:395 flagrantemque domum regis mare vidit utrumque,
7:396 sanguine natorum perfunditur inpius ensis,
7:397 ultaque se male mater Iasonis effugit arma.
7:398 hinc Titaniacis ablata draconibus intrat
7:399 Palladias arces, quae te, iustissima Phene,
7:400 teque, senex Peripha, pariter videre volantes
7:401 innixamque novis neptem Polypemonis alis.
7:402 excipit hanc Aegeus facto damnandus in uno,
7:403 nec satis hospitium est, thalami quoque foedere iungit.
7:404 Iamque aderat Theseus, proles ignara parenti,
7:405 qui virtute sua bimarem pacaverat Isthmon:
7:406 huius in exitium miscet Medea, quod olim
7:407 attulerat secum Scythicis aconiton ab oris.
7:408 illud Echidnaeae memorant e dentibus ortum
7:409 esse canis: specus est tenebroso caecus hiatu,
7:410 est via declivis, per quam Tirynthius heros
7:411 restantem contraque diem radiosque micantes
7:412 obliquantem oculos nexis adamante catenis
7:413 Cerberon abstraxit, rabida qui concitus ira
7:414 inplevit pariter ternis latratibus auras
7:415 et sparsit virides spumis albentibus agros;
7:416 has concresse putant nactasque alimenta feracis
7:417 fecundique soli vires cepisse nocendi;
7:418 quae quia nascuntur dura vivacia caute,
7:419 agrestes aconita vocant. ea coniugis astu
7:420 ipse parens Aegeus nato porrexit ut hosti.
7:421 sumpserat ignara Theseus data pocula dextra,
7:422 cum pater in capulo gladii cognovit eburno
7:423 signa sui generis facinusque excussit ab ore.
7:424 effugit illa necem nebulis per carmina motis;
7:425 At genitor, quamquam laetatur sospite nato,
7:426 attonitus tamen est, ingens discrimine parvo
7:427 committi potuisse nefas: fovet ignibus aras
7:428 muneribusque deos inplet, feriuntque secures
7:429 colla torosa boum vinctorum cornua vittis.
7:430 nullus Erecthidis fertur celebratior illo
7:431 inluxisse dies: agitant convivia patres
7:432 et medium vulgus nec non et carmina vino
7:433 ingenium faciente canunt: 'te, maxime Theseu,
7:434 mirata est Marathon Cretaei sanguine tauri,
7:435 quodque suis securus arat Cromyona colonus,
7:436 munus opusque tuum est; tellus Epidauria per te
7:437 clavigeram vidit Vulcani occumbere prolem,
7:438 vidit et inmitem Cephisias ora Procrusten,
7:439 Cercyonis letum vidit Cerealis Eleusin.
7:440 occidit ille Sinis magnis male viribus usus,
7:441 qui poterat curvare trabes et agebat ab alto
7:442 ad terram late sparsuras corpora pinus.
7:443 tutus ad Alcathoen, Lelegeia moenia, limes
7:444 conposito Scirone patet, sparsisque latronis
7:445 terra negat sedem, sedem negat ossibus unda;
7:446 quae iactata diu fertur durasse vetustas
7:447 in scopulos: scopulis nomen Scironis inhaeret.
7:448 si titulos annosque tuos numerare velimus,
7:449 facta prement annos. pro te, fortissime, vota
7:450 publica suscipimus, Bacchi tibi sumimus haustus.'
7:451 consonat adsensu populi precibusque faventum
7:452 regia, nec tota tristis locus ullus in urbe est.
7:453 Nec tamen (usque adeo nulla est sincera voluptas,
7:454 sollicitumque aliquid laetis intervenit) Aegeus
7:455 gaudia percepit nato secura recepto:
7:456 bella parat Minos; qui quamquam milite, quamquam
7:457 classe valet, patria tamen est firmissimus ira
7:458 Androgeique necem iustis ulciscitur armis.
7:459 ante tamen bello vires adquirit amicas,
7:460 quaque potens habitus volucri freta classe pererrat:
7:461 hinc Anaphen sibi iungit et Astypaleia regna,
7:462 (promissis Anaphen, regna Astypaleia bello);
7:463 hinc humilem Myconon cretosaque rura Cimoli
7:464 florentemque thymo Syron planamque Seriphon
7:465 marmoreamque Paron, quamque inpia prodidit Arne
7:466 Siphnon et accepto, quod avara poposcerat, auro
7:467 mutata est in avem, quae nunc quoque diligit aurum,
7:468 nigra pedes, nigris velata monedula pennis.
7:469 At non Oliaros Didymeque et Tenos et Andros
7:470 et Gyaros nitidaeque ferax Peparethos olivae
7:471 Cnosiacas iuvere rates; latere inde sinistro
7:472 Oenopiam Minos petit, Aeacideia regna:
7:473 Oenopiam veteres adpellavere, sed ipse
7:474 Aeacus Aeginam genetricis nomine dixit.
7:475 turba ruit tantaeque virum cognoscere famae
7:476 expetit; occurrunt illi Telamonque minorque
7:477 quam Telamon Peleus et proles tertia Phocus;
7:478 ipse quoque egreditur tardus gravitate senili
7:479 Aeacus et, quae sit veniendi causa, requirit.
7:480 admonitus patrii luctus suspirat et illi
7:481 dicta refert rector populorum talia centum:
7:482 'arma iuves oro pro gnato sumpta piaeque
7:483 pars sis militiae; tumulo solacia posco.'
7:484 huic Asopiades 'petis inrita' dixit 'et urbi
7:485 non facienda meae; neque enim coniunctior ulla
7:486 Cecropidis est hac tellus: ea foedera nobis.'
7:487 tristis abit 'stabunt' que 'tibi tua foedera magno'
7:488 dixit et utilius bellum putat esse minari
7:489 quam gerere atque suas ibi praeconsumere vires.
7:490 classis ab Oenopiis etiamnum Lyctia muris
7:491 spectari poterat, cum pleno concita velo
7:492 Attica puppis adest in portusque intrat amicos,
7:493 quae Cephalum patriaeque simul mandata ferebat.
7:494 Aeacidae longo iuvenes post tempore visum
7:495 agnovere tamen Cephalum dextrasque dedere
7:496 inque patris duxere domum: spectabilis heros
7:497 et veteris retinens etiamnum pignora formae
7:498 ingreditur ramumque tenens popularis olivae
7:499 a dextra laevaque duos aetate minores
7:500 maior habet, Clyton et Buten, Pallante creatos.
7:501 Postquam congressus primi sua verba tulerunt,
7:502 Cecropidae Cephalus peragit mandata rogatque
7:503 auxilium foedusque refert et iura parentum,
7:504 imperiumque peti totius Achaidos addit.
7:505 sic ubi mandatam iuvit facundia causam,
7:506 Aeacus, in capulo sceptri nitente sinistra,
7:507 'ne petite auxilium, sed sumite' dixit, 'Athenae,
7:508 nec dubie vires, quas haec habet insula, vestras
7:509 ducite, et (o maneat rerum status iste mearum!)
7:510 robora non desunt; superat mihi miles et hoc est,
7:511 gratia dis, felix et inexcusabile tempus.'
7:512 'immo ita sit' Cephalus, 'crescat tua civibus opto
7:513 urbs' ait; 'adveniens equidem modo gaudia cepi,
7:514 cum tam pulchra mihi, tam par aetate iuventus
7:515 obvia processit; multos tamen inde requiro,
7:516 quos quondam vidi vestra prius urbe receptus.'
7:517 Aeacus ingemuit tristique ita voce locutus:
7:518 'flebile principium melior fortuna secuta est;
7:519 hanc utinam possem vobis memorare sine illo!
7:520 ordine nunc repetam, neu longa ambage morer vos,
7:521 ossa cinisque iacent, memori quos mente requiris,
7:522 et quota pars illi rerum periere mearum!
7:523 dira lues ira populis Iunonis iniquae
7:524 incidit exosae dictas a paelice terras.
7:525 dum visum mortale malum tantaeque latebat
7:526 causa nocens cladis, pugnatum est arte medendi:
7:527 exitium superabat opem, quae victa iacebat.
7:528 principio caelum spissa caligine terras
7:529 pressit et ignavos inclusit nubibus aestus;
7:530 dumque quater iunctis explevit cornibus orbem
7:531 Luna, quater plenum tenuata retexuit orbem,
7:532 letiferis calidi spirarunt aestibus austri.
7:533 constat et in fontis vitium venisse lacusque,
7:534 miliaque incultos serpentum multa per agros
7:535 errasse atque suis fluvios temerasse venenis.
7:536 strage canum primo volucrumque oviumque boumque
7:537 inque feris subiti deprensa potentia morbi.
7:538 concidere infelix validos miratur arator
7:539 inter opus tauros medioque recumbere sulco;
7:540 lanigeris gregibus balatus dantibus aegros
7:541 sponte sua lanaeque cadunt et corpora tabent;
7:542 acer equus quondam magnaeque in pulvere famae
7:543 degenerat palmas veterumque oblitus honorum
7:544 ad praesepe gemit leto moriturus inerti.
7:545 non aper irasci meminit, non fidere cursu
7:546 cerva nec armentis incurrere fortibus ursi.
7:547 omnia languor habet: silvisque agrisque viisque
7:548 corpora foeda iacent, vitiantur odoribus aurae.
7:549 mira loquar: non illa canes avidaeque volucres,
7:550 non cani tetigere lupi; dilapsa liquescunt
7:551 adflatuque nocent et agunt contagia late.
7:552 'Pervenit ad miseros damno graviore colonos
7:553 pestis et in magnae dominatur moenibus urbis.
7:554 viscera torrentur primo, flammaeque latentis
7:555 indicium rubor est et ductus anhelitus; igni
7:556 aspera lingua tumet, tepidisque arentia ventis
7:557 ora patent, auraeque graves captantur hiatu.
7:558 non stratum, non ulla pati velamina possunt,
7:559 nuda sed in terra ponunt praecordia, nec fit
7:560 corpus humo gelidum, sed humus de corpore fervet.
7:561 nec moderator adest, inque ipsos saeva medentes
7:562 erumpit clades, obsuntque auctoribus artes;
7:563 quo propior quisque est servitque fidelius aegro,
7:564 in partem leti citius venit, utque salutis
7:565 spes abiit finemque vident in funere morbi,
7:566 indulgent animis et nulla, quid utile, cura est:
7:567 utile enim nihil est. passim positoque pudore
7:568 fontibus et fluviis puteisque capacibus haerent,
7:569 nec sitis est exstincta prius quam vita bibendo.
7:570 inde graves multi nequeunt consurgere et ipsis
7:571 inmoriuntur aquis, aliquis tamen haurit et illas;
7:572 tantaque sunt miseris invisi taedia lecti,
7:573 prosiliunt aut, si prohibent consistere vires,
7:574 corpora devolvunt in humum fugiuntque penates
7:575 quisque suos, sua cuique domus funesta videtur,
7:576 et quia causa latet, locus est in crimine; partim
7:577 semianimes errare viis, dum stare valebant,
7:578 adspiceres, flentes alios terraque iacentes
7:579 lassaque versantes supremo lumina motu;
7:580 membraque pendentis tendunt ad sidera caeli,
7:581 hic illic, ubi mors deprenderat, exhalantes.
7:582 'Quid mihi tunc animi fuit? an, quod debuit esse,
7:583 ut vitam odissem et cuperem pars esse meorum?
7:584 quo se cumque acies oculorum flexerat, illic
7:585 vulgus erat stratum, veluti cum putria motis
7:586 poma cadunt ramis agitataque ilice glandes.
7:587 templa vides contra gradibus sublimia longis:
7:588 Iuppiter illa tenet. quis non altaribus illis
7:589 inrita tura dedit? quotiens pro coniuge coniunx,
7:590 pro gnato genitor dum verba precantia dicit,
7:591 non exoratis animam finivit in aris,
7:592 inque manu turis pars inconsumpta reperta est!
7:593 admoti quotiens templis, dum vota sacerdos
7:594 concipit et fundit durum inter cornua vinum,
7:595 haud exspectato ceciderunt vulnere tauri!
7:596 ipse ego sacra Iovi pro me patriaque tribusque
7:597 cum facerem natis, mugitus victima diros
7:598 edidit et subito conlapsa sine ictibus ullis
7:599 exiguo tinxit subiectos sanguine cultros.
7:600 exta quoque aegra notas veri monitusque deorum
7:601 perdiderant: tristes penetrant ad viscera morbi.
7:602 ante sacros vidi proiecta cadavera postes,
7:603 ante ipsas, quo mors foret invidiosior, aras.
7:604 pars animam laqueo claudunt mortisque timorem
7:605 morte fugant ultroque vocant venientia fata.
7:606 corpora missa neci nullis de more feruntur
7:607 funeribus (neque enim capiebant funera portae):
7:608 aut inhumata premunt terras aut dantur in altos
7:609 indotata rogos; et iam reverentia nulla est,
7:610 deque rogis pugnant alienisque ignibus ardent.
7:611 qui lacriment, desunt, indefletaeque vagantur
7:612 natorumque patrumque animae iuvenumque senumque,
7:613 nec locus in tumulos, nec sufficit arbor in ignes.
7:614 Attonitus tanto miserarum turbine rerum,
7:615 "Iuppiter o!" dixi, "si te non falsa loquuntur
7:616 dicta sub amplexus Aeginae Asopidos isse,
7:617 nec te, magne pater, nostri pudet esse parentem,
7:618 aut mihi redde meos aut me quoque conde sepulcro!"
7:619 ille notam fulgore dedit tonitruque secundo.
7:620 "accipio sintque ista precor felicia mentis
7:621 signa tuae!" dixi, "quod das mihi, pigneror omen."
7:622 forte fuit iuxta patulis rarissima ramis
7:623 sacra Iovi quercus de semine Dodonaeo;
7:624 hic nos frugilegas adspeximus agmine longo
7:625 grande onus exiguo formicas ore gerentes
7:626 rugosoque suum servantes cortice callem;
7:627 dum numerum miror, "totidem, pater optime," dixi,
7:628 "tu mihi da cives et inania moenia supple!"
7:629 intremuit ramisque sonum sine flamine motis
7:630 alta dedit quercus: pavido mihi membra timore
7:631 horruerant, stabantque comae; tamen oscula terrae
7:632 roboribusque dedi, nec me sperare fatebar;
7:633 sperabam tamen atque animo mea vota fovebam.
7:634 nox subit, et curis exercita corpora somnus
7:635 occupat: ante oculos eadem mihi quercus adesse
7:636 et ramis totidem totidemque animalia ramis
7:637 ferre suis visa est pariterque tremescere motu
7:638 graniferumque agmen subiectis spargere in arvis;
7:639 crescere desubito et maius maiusque videri
7:640 ac se tollere humo rectoque adsistere trunco
7:641 et maciem numerumque pedum nigrumque colorem
7:642 ponere et humanam membris inducere formam.
7:643 somnus abit: damno vigilans mea visa querorque
7:644 in superis opis esse nihil; at in aedibus ingens
7:645 murmur erat, vocesque hominum exaudire videbar
7:646 iam mihi desuetas; dum suspicor has quoque somni
7:647 esse, venit Telamon properus foribusque reclusis
7:648 "speque fideque, pater", dixit "maiora videbis:
7:649 egredere!" egredior, qualesque in imagine somni
7:650 visus eram vidisse viros, ex ordine tales
7:651 adspicio noscoque: adeunt regemque salutant.
7:652 vota Iovi solvo populisque recentibus urbem
7:653 partior et vacuos priscis cultoribus agros,
7:654 Myrmidonasque voco nec origine nomina fraudo.
7:655 corpora vidisti; mores, quos ante gerebant,
7:656 nunc quoque habent: parcum genus est patiensque laborum
7:657 quaesitique tenax et quod quaesita reservet.
7:658 hi te ad bella pares annis animisque sequentur,
7:659 cum primum qui te feliciter attulit eurus'
7:660 (eurus enim attulerat) 'fuerit mutatus in austrum.'
7:661 Talibus atque aliis longum sermonibus illi
7:662 inplevere diem; lucis pars ultima mensae
7:663 est data, nox somnis. iubar aureus extulerat Sol,
7:664 flabat adhuc eurus redituraque vela tenebat:
7:665 ad Cephalum Pallante sati, cui grandior aetas,
7:666 ad regem Cephalus simul et Pallante creati
7:667 conveniunt, sed adhuc regem sopor altus habebat.
7:668 excipit Aeacides illos in limine Phocus;
7:669 nam Telamon fraterque viros ad bella legebant.
7:670 Phocus in interius spatium pulchrosque recessus
7:671 Cecropidas ducit, cum quis simul ipse resedit.
7:672 adspicit Aeoliden ignota ex arbore factum
7:673 ferre manu iaculum, cuius fuit aurea cuspis.
7:674 pauca prius mediis sermonibus ille locutus
7:675 'sum nemorum studiosus' ait 'caedisque ferinae;
7:676 qua tamen e silva teneas hastile recisum,
7:677 iamdudum dubito: certe si fraxinus esset,
7:678 fulva colore foret; si cornus, nodus inesset.
7:679 unde sit, ignoro, sed non formosius isto
7:680 viderunt oculi telum iaculabile nostri.'
7:681 excipit Actaeis e fratribus alter et 'usum
7:682 maiorem specie mirabere' dixit 'in isto.
7:683 consequitur, quodcumque petit, fortunaque missum
7:684 non regit, et revolat nullo referente cruentum.'
7:685 tum vero iuvenis Nereius omnia quaerit,
7:686 cur sit et unde datum, quis tanti muneris auctor.
7:687 quae petit, ille refert, sed enim narrare pudori est,
7:688 qua tulerit mercede; silet tactusque dolore
7:689 coniugis amissae lacrimis ita fatur obortis:
7:690 'hoc me, nate dea, (quis possit credere?) telum
7:691 flere facit facietque diu, si vivere nobis
7:692 fata diu dederint; hoc me cum coniuge cara
7:693 perdidit: hoc utinam caruissem munere semper!
7:694 'Procris erat, si forte magis pervenit ad aures
7:695 Orithyia tuas, raptae soror Orithyiae,
7:696 si faciem moresque velis conferre duarum,
7:697 dignior ipsa rapi! pater hanc mihi iunxit Erectheus,
7:698 hanc mihi iunxit amor: felix dicebar eramque;
7:699 non ita dis visum est, aut nunc quoque forsitan essem.
7:700 alter agebatur post sacra iugalia mensis,
7:701 cum me cornigeris tendentem retia cervis
7:702 vertice de summo semper florentis Hymetti
7:703 lutea mane videt pulsis Aurora tenebris
7:704 invitumque rapit. liceat mihi vera referre
7:705 pace deae: quod sit roseo spectabilis ore,
7:706 quod teneat lucis, teneat confinia noctis,
7:707 nectareis quod alatur aquis, ego Procrin amabam;
7:708 pectore Procris erat, Procris mihi semper in ore.
7:709 sacra tori coitusque novos thalamosque recentes
7:710 primaque deserti referebam foedera lecti:
7:711 mota dea est et "siste tuas, ingrate, querellas;
7:712 Procrin habe!" dixit, "quod si mea provida mens est,
7:713 non habuisse voles." meque illi irata remisit.
7:714 cum redeo mecumque deae memorata retracto,
7:715 esse metus coepit, ne iura iugalia coniunx
7:716 non bene servasset: facies aetasque iubebat
7:717 credere adulterium, prohibebant credere mores;
7:718 sed tamen afueram, sed et haec erat, unde redibam,
7:719 criminis exemplum, sed cuncta timemus amantes.
7:720 quaerere, quod doleam, statuo donisque pudicam
7:721 sollicitare fidem; favet huic Aurora timori
7:722 inmutatque meam (videor sensisse) figuram.
7:723 Palladias ineo non cognoscendus Athenas
7:724 ingrediorque domum; culpa domus ipsa carebat
7:725 castaque signa dabat dominoque erat anxia rapto:
7:726 vix aditus per mille dolos ad Erecthida factus.
7:727 ut vidi, obstipui meditataque paene reliqui
7:728 temptamenta fide; male me, quin vera faterer,
7:729 continui, male, quin, et oportuit, oscula ferrem.
7:730 tristis erat (sed nulla tamen formosior illa
7:731 esse potest tristi) desiderioque dolebat
7:732 coniugis abrepti: tu collige, qualis in illa,
7:733 Phoce, decor fuerit, quam sic dolor ipse decebat!
7:734 quid referam, quotiens temptamina nostra pudici
7:735 reppulerint mores, quotiens "ego" dixerit "uni
7:736 servor; ubicumque est, uni mea gaudia servo."
7:737 cui non ista fide satis experientia sano
7:738 magna foret? non sum contentus et in mea pugno
7:739 vulnera, dum census dare me pro nocte loquendo
7:740 muneraque augendo tandem dubitare coegi.
7:741 exclamo male victor: "adest, mala, fictus adulter!
7:742 verus eram coniunx! me, perfida, teste teneris."
7:743 illa nihil; tacito tantummodo victa pudore
7:744 insidiosa malo cum coniuge limina fugit;
7:745 offensaque mei genus omne perosa virorum
7:746 montibus errabat, studiis operata Dianae.
7:747 tum mihi deserto violentior ignis ad ossa
7:748 pervenit: orabam veniam et peccasse fatebar
7:749 et potuisse datis simili succumbere culpae
7:750 me quoque muneribus, si munera tanta darentur.
7:751 haec mihi confesso, laesum prius ulta pudorem,
7:752 redditur et dulces concorditer exigit annos;
7:753 dat mihi praeterea, tamquam se parva dedisset
7:754 dona, canem munus; quem cum sua traderet illi
7:755 Cynthia, "currendo superabit" dixerat "omnes."
7:756 dat simul et iaculum, manibus quod, cernis, habemus.
7:757 muneris alterius quae sit fortuna, requiris?
7:758 accipe mirandum: novitate movebere facti!
7:759 'Carmina Laiades non intellecta priorum
7:760 solverat ingeniis, et praecipitata iacebat
7:761 inmemor ambagum vates obscura suarum:
7:762 protinus Aoniis inmittitur altera Thebis
7:763 [scilicet alma Themis nec talia linquit inulta!]
7:764 pestis, et exitio multi pecorumque suoque
7:765 rurigenae pavere feram; vicina iuventus
7:766 venimus et latos indagine cinximus agros.
7:767 illa levi velox superabat retia saltu
7:768 summaque transibat postarum lina plagarum:
7:769 copula detrahitur canibus, quas illa sequentes
7:770 effugit et coetum non segnior alite ludit.
7:771 poscor et ipse meum consensu Laelapa magno
7:772 (muneris hoc nomen): iamdudum vincula pugnat
7:773 exuere ipse sibi colloque morantia tendit.
7:774 vix bene missus erat, nec iam poteramus, ubi esset,
7:775 scire; pedum calidus vestigia pulvis habebat,
7:776 ipse oculis ereptus erat: non ocior illo
7:777 hasta nec excussae contorto verbere glandes
7:778 nec Gortyniaco calamus levis exit ab arcu.
7:779 collis apex medii subiectis inminet arvis:
7:780 tollor eo capioque novi spectacula cursus,
7:781 quo modo deprendi, modo se subducere ab ipso
7:782 vulnere visa fera est; nec limite callida recto
7:783 in spatiumque fugit, sed decipit ora sequentis
7:784 et redit in gyrum, ne sit suus inpetus hosti:
7:785 inminet hic sequiturque parem similisque tenenti
7:786 non tenet et vanos exercet in aera morsus.
7:787 ad iaculi vertebar opem; quod dextera librat
7:788 dum mea, dum digitos amentis addere tempto,
7:789 lumina deflexi. revocataque rursus eodem
7:790 rettuleram: medio (mirum) duo marmora campo
7:791 adspicio; fugere hoc, illud captare putares.
7:792 scilicet invictos ambo certamine cursus
7:793 esse deus voluit, si quis deus adfuit illis.'
7:794 hactenus, et tacuit; 'iaculo quod crimen in ipso est?'
7:795 Phocus ait; iaculi sic crimina reddidit ille:
7:796 'Gaudia principium nostri sunt, Phoce, doloris:
7:797 illa prius referam. iuvat o meminisse beati
7:798 temporis, Aeacide, quo primos rite per annos
7:799 coniuge eram felix, felix erat illa marito.
7:800 mutua cura duos et amor socialis habebat,
7:801 nec Iovis illa meo thalamos praeferret amori,
7:802 nec me quae caperet, non si Venus ipsa veniret,
7:803 ulla erat; aequales urebant pectora flammae.
7:804 sole fere radiis feriente cacumina primis
7:805 venatum in silvas iuvenaliter ire solebam
7:806 nec mecum famuli nec equi nec naribus acres
7:807 ire canes nec lina sequi nodosa solebant:
7:808 tutus eram iaculo; sed cum satiata ferinae
7:809 dextera caedis erat, repetebam frigus et umbras
7:810 et quae de gelidis exibat vallibus aura:
7:811 aura petebatur medio mihi lenis in aestu,
7:812 auram exspectabam, requies erat illa labori.
7:813 "aura" (recordor enim), "venias" cantare solebam,
7:814 "meque iuves intresque sinus, gratissima, nostros,
7:815 utque facis, relevare velis, quibus urimur, aestus!"
7:816 forsitan addiderim (sic me mea fata trahebant),
7:817 blanditias plures et "tu mihi magna voluptas"
7:818 dicere sim solitus, "tu me reficisque fovesque,
7:819 tu facis, ut silvas, ut amem loca sola: meoque
7:820 spiritus iste tuus semper captatur ab ore."
7:821 vocibus ambiguis deceptam praebuit aurem
7:822 nescio quis nomenque aurae tam saepe vocatum
7:823 esse putat nymphae: nympham mihi credit amari.
7:824 criminis extemplo ficti temerarius index
7:825 Procrin adit linguaque refert audita susurra.
7:826 credula res amor est: subito conlapsa dolore,
7:827 ut mihi narratur, cecidit; longoque refecta
7:828 tempore se miseram, se fati dixit iniqui
7:829 deque fide questa est et crimine concita vano,
7:830 quod nihil est, metuit, metuit sine corpore nomen
7:831 et dolet infelix veluti de paelice vera.
7:832 saepe tamen dubitat speratque miserrima falli
7:833 indiciique fidem negat et, nisi viderit ipsa,
7:834 damnatura sui non est delicta mariti.
7:835 postera depulerant Aurorae lumina noctem:
7:836 egredior silvamque peto victorque per herbas
7:837 "aura, veni" dixi "nostroque medere labori!"
7:838 et subito gemitus inter mea verba videbar
7:839 nescio quos audisse; "veni" tamen "optima!" dicens
7:840 fronde levem rursus strepitum faciente caduca
7:841 sum ratus esse feram telumque volatile misi:
7:842 Procris erat medioque tenens in pectore vulnus
7:843 "ei mihi" conclamat! vox est ubi cognita fidae
7:844 coniugis, ad vocem praeceps amensque cucurri.
7:845 semianimem et sparsas foedantem sanguine vestes
7:846 et sua (me miserum!) de vulnere dona trahentem
7:847 invenio corpusque meo mihi carius ulnis
7:848 mollibus attollo scissaque a pectore veste
7:849 vulnera saeva ligo conorque inhibere cruorem
7:850 neu me morte sua sceleratum deserat, oro.
7:851 viribus illa carens et iam moribunda coegit
7:852 haec se pauca loqui: "per nostri foedera lecti
7:853 perque deos supplex oro superosque meosque,
7:854 per si quid merui de te bene perque manentem
7:855 nunc quoque, cum pereo, causam mihi mortis amorem,
7:856 ne thalamis Auram patiare innubere nostris!"
7:857 dixit, et errorem tum denique nominis esse
7:858 et sensi et docui. sed quid docuisse iuvabat?
7:859 labitur, et parvae fugiunt cum sanguine vires,
7:860 dumque aliquid spectare potest, me spectat et in me
7:861 infelicem animam nostroque exhalat in ore;
7:862 sed vultu meliore mori secura videtur.'
7:863 Flentibus haec lacrimans heros memorabat, et ecce
7:864 Aeacus ingreditur duplici cum prole novoque
7:865 milite; quem Cephalus cum fortibus accipit armis.
Metamorphoseon Liber VIII
8:1 Iam nitidum retegente diem noctisque fugante
8:2 tempora Lucifero cadit Eurus, et umida surgunt
8:3 nubila: dant placidi cursum redeuntibus Austri
8:4 Aeacidis Cephaloque; quibus feliciter acti
8:5 ante exspectatum portus tenuere petitos.
8:6 interea Minos Lelegeia litora vastat
8:7 praetemptatque sui vires Mavortis in urbe
8:8 Alcathoi, quam Nisus habet, cui splendidus ostro
8:9 inter honoratos medioque in vertice canos
8:10 crinis inhaerebat, magni fiducia regni.
8:11 Sexta resurgebant orientis cornua lunae,
8:12 et pendebat adhuc belli fortuna, diuque
8:13 inter utrumque volat dubiis Victoria pennis.
8:14 regia turris erat vocalibus addita muris,
8:15 in quibus auratam proles Letoia fertur
8:16 deposuisse lyram: saxo sonus eius inhaesit.
8:17 saepe illuc solita est ascendere filia Nisi
8:18 et petere exiguo resonantia saxa lapillo,
8:19 tum cum pax esset; bello quoque saepe solebat
8:20 spectare ex illa rigidi certamina Martis,
8:21 iamque mora belli procerum quoque nomina norat
8:22 armaque equosque habitusque Cydoneasque pharetras;
8:23 noverat ante alios faciem ducis Europaei,
8:24 plus etiam, quam nosse sat est: hac iudice Minos,
8:25 seu caput abdiderat cristata casside pennis,
8:26 in galea formosus erat; seu sumpserat aere
8:27 fulgentem clipeum, clipeum sumpsisse decebat;
8:28 torserat adductis hastilia lenta lacertis:
8:29 laudabat virgo iunctam cum viribus artem;
8:30 inposito calamo patulos sinuaverat arcus:
8:31 sic Phoebum sumptis iurabat stare sagittis;
8:32 cum vero faciem dempto nudaverat aere
8:33 purpureusque albi stratis insignia pictis
8:34 terga premebat equi spumantiaque ora regebat,
8:35 vix sua, vix sanae virgo Niseia compos
8:36 mentis erat: felix iaculum, quod tangeret ille,
8:37 quaeque manu premeret, felicia frena vocabat.
8:38 impetus est illi, liceat modo, ferre per agmen
8:39 virgineos hostile gradus, est impetus illi
8:40 turribus e summis in Cnosia mittere corpus
8:41 castra vel aeratas hosti recludere portas,
8:42 vel siquid Minos aliud velit. utque sedebat
8:43 candida Dictaei spectans tentoria regis,
8:44 'laeter,' ait 'doleamne geri lacrimabile bellum,
8:45 in dubio est; doleo, quod Minos hostis amanti est.
8:46 sed nisi bella forent, numquam mihi cognitus esset!
8:47 me tamen accepta poterat deponere bellum
8:48 obside: me comitem, me pacis pignus haberet.
8:49 si quae te peperit, talis, pulcherrime regum,
8:50 qualis es ipse, fuit, merito deus arsit in illa.
8:51 o ego ter felix, si pennis lapsa per auras
8:52 Cnosiaci possem castris insistere regis
8:53 fassaque me flammasque meas, qua dote, rogarem,
8:54 vellet emi, tantum patrias ne posceret arces!
8:55 nam pereant potius sperata cubilia, quam sim
8:56 proditione potens!Æquamvis saepe utile vinci
8:57 victoris placidi fecit clementia multis.
8:58 iusta gerit certe pro nato bella perempto:
8:59 et causaque valet causamque tuentibus armis.
8:60 at, puto, vincemur; qui si manet exitus urbem,
8:61 cur suus haec illi reseret mea moenia Mavors
8:62 et non noster amor? melius sine caede moraque
8:63 inpensaque sui poterit superare cruoris.
8:64 non metuam certe, ne quis tua pectora, Minos,
8:65 vulneret inprudens: quis enim tam durus, ut in te
8:66 derigere inmitem non inscius audeat hastam?
8:67 coepta placent, et stat sententia tradere mecum
8:68 dotalem patriam finemque inponere bello;
8:69 verum velle parum est! aditus custodia servat,
8:70 claustraque portarum genitor tenet: hunc ego solum
8:71 infelix timeo, solus mea vota moratur.
8:72 di facerent, sine patre forem! sibi quisque profecto
8:73 est deus: ignavis precibus Fortuna repugnat.
8:74 altera iamdudum succensa cupidine tanto
8:75 perdere gauderet, quodcumque obstaret amori.
8:76 et cur ulla foret me fortior? ire per ignes
8:77 et gladios ausim; nec in hoc tamen ignibus ullis
8:78 aut gladiis opus est, opus est mihi crine paterno.
8:79 illa mihi est auro pretiosior, illa beatam
8:80 purpura me votique mei factura potentem.'
8:81 Talia dicenti curarum maxima nutrix
8:82 nox intervenit, tenebrisque audacia crevit.
8:83 prima quies aderat, qua curis fessa diurnis
8:84 pectora somnus habet: thalamos taciturna paternos
8:85 intrat et (heu facinus!) fatali nata parentem
8:86 crine suum spoliat praedaque potita nefanda
8:87 per medios hostes (meriti fiducia tanta est)
8:88 pervenit ad regem; quem sic adfata paventem est:
8:89 'suasit amor facinus: proles ego regia Nisi
8:90 Scylla tibi trado patriaeque meosque penates;
8:91 praemia nulla peto nisi te: cape pignus amoris
8:92 purpureum crinem nec me nunc tradere crinem,
8:93 sed patrium tibi crede caput!' scelerataque dextra
8:94 munera porrexit; Minos porrecta refugit
8:95 turbatusque novi respondit imagine facti:
8:96 'di te summoveant, o nostri infamia saecli,
8:97 orbe suo, tellusque tibi pontusque negetur!
8:98 certe ego non patiar Iovis incunabula, Creten,
8:99 qui meus est orbis, tantum contingere monstrum.'
8:100 Dixit, et ut leges captis iustissimus auctor
8:101 hostibus inposuit, classis retinacula solvi
8:102 iussit et aeratas impelli remige puppes.
8:103 Scylla freto postquam deductas nare carinas
8:104 nec praestare ducem sceleris sibi praemia vidit,
8:105 consumptis precibus violentam transit in iram
8:106 intendensque manus passis furibunda capillis
8:107 'quo fugis' exclamat 'meritorum auctore relicta,
8:108 o patriae praelate meae, praelate parenti?
8:109 quo fugis, inmitis, cuius victoria nostrum
8:110 et scelus et meritum est? nec te data munera, nec te
8:111 noster amor movit, nec quod spes omnis in unum
8:112 te mea congesta est? nam quo deserta revertar?
8:113 in patriam? superata iacet! sed finge manere:
8:114 proditione mea clausa est mihi! patris ad ora?
8:115 quem tibi donavi? cives odere merentem,
8:116 finitimi exemplum metuunt: exponimur orbae
8:117 terrarum, nobis ut Crete sola pateret.
8:118 hac quoque si prohibes et nos, ingrate, relinquis,
8:119 non genetrix Europa tibi est, sed inhospita Syrtis,
8:120 Armeniae tigres austroque agitata Charybdis.
8:121 Nec Iove tu natus, nec mater imagine tauri
8:122 ducta tua est: generis falsa est ea fabula! verus,
8:123 [et ferus et captus nullius amore iuvencae]
8:124 qui te progenuit, taurus fuit. exige poenas,
8:125 Nise pater! gaudete malis, modo prodita, nostris,
8:126 moenia! nam, fateor, merui et sum digna perire.
8:127 sed tamen ex illis aliquis, quos impia laesi,
8:128 me perimat! cur, qui vicisti crimine nostro,
8:129 insequeris crimen? scelus hoc patriaeque patrique est,
8:130 officium tibi sit! te vere coniuge digna est,
8:131 quae torvum ligno decepit adultera taurum
8:132 discordemque utero fetum tulit. ecquid ad aures
8:133 perveniunt mea dicta tuas, an inania venti
8:134 verba ferunt idemque tuas, ingrate, carinas?
8:135 iam iam Pasiphaen non est mirabile taurum
8:136 praeposuisse tibi: tu plus feritatis habebas.
8:137 me miseram! properare iubet! divulsaque remis
8:138 unda sonat, mecumque simul mea terra recedit.
8:139 nil agis, o frustra meritorum oblite meorum:
8:140 insequar invitum puppimque amplexa recurvam
8:141 per freta longa trahar.' Vix dixerat, insilit undis
8:142 consequiturque rates faciente cupidine vires
8:143 Cnosiacaeque haeret comes invidiosa carinae.
8:144 quam pater ut vidit (nam iam pendebat in aura
8:145 et modo factus erat fulvis haliaeetus alis),
8:146 ibat, ut haerentem rostro laceraret adunco;
8:147 illa metu puppim dimisit, et aura cadentem
8:148 sustinuisse levis, ne tangeret aequora, visa est.
8:149 pluma subit palmis: in avem mutata vocatur
8:150 Ciris et a tonso est hoc nomen adepta capillo.
8:151 Vota Iovi Minos taurorum corpora centum
8:152 solvit, ut egressus ratibus Curetida terram
8:153 contigit, et spoliis decorata est regia fixis.
8:154 creverat obprobrium generis, foedumque patebat
8:155 matris adulterium monstri novitate biformis;
8:156 destinat hunc Minos thalamo removere pudorem
8:157 multiplicique domo caecisque includere tectis.
8:158 Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis
8:159 ponit opus turbatque notas et lumina flexum
8:160 ducit in errorem variarum ambage viarum.
8:161 non secus ac liquidus Phrygiis Maeandros in arvis
8:162 ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque
8:163 occurrensque sibi venturas aspicit undas
8:164 et nunc ad fontes, nunc ad mare versus apertum
8:165 incertas exercet aquas: ita Daedalus implet
8:166 innumeras errore vias vixque ipse reverti
8:167 ad limen potuit: tanta est fallacia tecti.
8:168 Quo postquam geminam tauri iuvenisque figuram
8:169 clausit, et Actaeo bis pastum sanguine monstrum
8:170 tertia sors annis domuit repetita novenis,
8:171 utque ope virginea nullis iterata priorum
8:172 ianua difficilis filo est inventa relecto,
8:173 protinus Aegides rapta Minoide Diam
8:174 vela dedit comitemque suam crudelis in illo
8:175 litore destituit; desertae et multa querenti
8:176 amplexus et opem Liber tulit, utque perenni
8:177 sidere clara foret, sumptam de fronte coronam
8:178 inmisit caelo: tenues volat illa per auras
8:179 dumque volat, gemmae nitidos vertuntur in ignes
8:180 consistuntque loco specie remanente coronae,
8:181 qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.
8:182 Daedalus interea Creten longumque perosus
8:183 exilium tactusque loci natalis amore
8:184 clausus erat pelago. 'terras licet' inquit 'et undas
8:185 obstruat: et caelum certe patet; ibimus illac:
8:186 omnia possideat, non possidet aera Minos.'
8:187 dixit et ignotas animum dimittit in artes
8:188 naturamque novat. nam ponit in ordine pennas
8:189 a minima coeptas, longam breviore sequenti,
8:190 ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam
8:191 fistula disparibus paulatim surgit avenis;
8:192 tum lino medias et ceris alligat imas
8:193 atque ita conpositas parvo curvamine flectit,
8:194 ut veras imitetur aves. puer Icarus una
8:195 stabat et, ignarus sua se tractare pericla,
8:196 ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,
8:197 captabat plumas, flavam modo pollice ceram
8:198 mollibat lusuque suo mirabile patris
8:199 impediebat opus. postquam manus ultima coepto
8:200 inposita est, geminas opifex libravit in alas
8:201 ipse suum corpus motaque pependit in aura;
8:202 instruit et natum 'medio' que 'ut limite curras,
8:203 Icare,' ait 'moneo, ne, si demissior ibis,
8:204 unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat:
8:205 inter utrumque vola. nec te spectare Booten
8:206 aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:
8:207 me duce carpe viam!' pariter praecepta volandi
8:208 tradit et ignotas umeris accommodat alas.
8:209 inter opus monitusque genae maduere seniles,
8:210 et patriae tremuere manus; dedit oscula nato
8:211 non iterum repetenda suo pennisque levatus
8:212 ante volat comitique timet, velut ales, ab alto
8:213 quae teneram prolem produxit in aera nido,
8:214 hortaturque sequi damnosasque erudit artes
8:215 et movet ipse suas et nati respicit alas.
8:216 hos aliquis tremula dum captat harundine pisces,
8:217 aut pastor baculo stivave innixus arator
8:218 vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,
8:219 credidit esse deos. et iam Iunonia laeva
8:220 parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae)
8:221 dextra Lebinthos erat fecundaque melle Calymne,
8:222 cum puer audaci coepit gaudere volatu
8:223 deseruitque ducem caelique cupidine tractus
8:224 altius egit iter. rapidi vicinia solis
8:225 mollit odoratas, pennarum vincula, ceras;
8:226 tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos,
8:227 remigioque carens non ullas percipit auras,
8:228 oraque caerulea patrium clamantia nomen
8:229 excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo.
8:230 at pater infelix, nec iam pater, 'Icare,' dixit,
8:231 'Icare,' dixit 'ubi es? qua te regione requiram?'
8:232 'Icare' dicebat: pennas aspexit in undis
8:233 devovitque suas artes corpusque sepulcro
8:234 condidit, et tellus a nomine dicta sepulti.
8:235 Hunc miseri tumulo ponentem corpora nati
8:236 garrula limoso prospexit ab elice perdix
8:237 et plausit pennis testataque gaudia cantu est,
8:238 unica tunc volucris nec visa prioribus annis,
8:239 factaque nuper avis longum tibi, Daedale, crimen.
8:240 namque huic tradiderat, fatorum ignara, docendam
8:241 progeniem germana suam, natalibus actis
8:242 bis puerum senis, animi ad praecepta capacis;
8:243 ille etiam medio spinas in pisce notatas
8:244 traxit in exemplum ferroque incidit acuto
8:245 perpetuos dentes et serrae repperit usum;
8:246 primus et ex uno duo ferrea bracchia nodo
8:247 vinxit, ut aequali spatio distantibus illis
8:248 altera pars staret, pars altera duceret orbem.
8:249 Daedalus invidit sacraque ex arce Minervae
8:250 praecipitem misit, lapsum mentitus; at illum,
8:251 quae favet ingeniis, excepit Pallas avemque
8:252 reddidit et medio velavit in aere pennis,
8:253 sed vigor ingenii quondam velocis in alas
8:254 inque pedes abiit; nomen, quod et ante, remansit.
8:255 non tamen haec alte volucris sua corpora tollit,
8:256 nec facit in ramis altoque cacumine nidos:
8:257 propter humum volitat ponitque in saepibus ova
8:258 antiquique memor metuit sublimia casus.
8:259 Iamque fatigatum tellus Aetnaea tenebat
8:260 Daedalon, et sumptis pro supplice Cocalus armis
8:261 mitis habebatur; iam lamentabile Athenae
8:262 pendere desierant Thesea laude tributum:
8:263 templa coronantur, bellatricemque Minervam
8:264 cum Iove disque vocant aliis, quos sanguine voto
8:265 muneribusque datis et acerris turis honorant;
8:266 sparserat Argolicas nomen vaga fama per urbes
8:267 Theseos, et populi, quos dives Achaia cepit,
8:268 huius opem magnis inploravere periclis,
8:269 huius opem Calydon, quamvis Meleagron haberet,
8:270 sollicita supplex petiit prece: causa petendi
8:271 sus erat, infestae famulus vindexque Dianae.
8:272 Oenea namque ferunt pleni successibus anni
8:273 primitias frugum Cereri, sua vina Lyaeo,
8:274 Palladios flavae latices libasse Minervae;
8:275 coeptus ab agricolis superos pervenit ad omnes
8:276 ambitiosus honor: solas sine ture relictas
8:277 praeteritae cessasse ferunt Latoidos aras.
8:278 tangit et ira deos. 'at non inpune feremus,
8:279 quaeque inhonoratae, non et dicemur inultae'
8:280 inquit, et Olenios ultorem spreta per agros
8:281 misit aprum, quanto maiores herbida tauros
8:282 non habet Epiros, sed habent Sicula arva minores:
8:283 sanguine et igne micant oculi, riget horrida cervix,
8:284 et setae similes rigidis hastilibus horrent:
8:285 fervida cum rauco latos stridore per armos
8:286 spuma fluit, dentes aequantur dentibus Indis,
8:287 fulmen ab ore venit, frondes afflatibus ardent.
8:288 is modo crescentes segetes proculcat in herba,
8:289 nunc matura metit fleturi vota coloni
8:290 et Cererem in spicis intercipit: area frustra
8:291 et frustra exspectant promissas horrea messes.
8:292 sternuntur gravidi longo cum palmite fetus
8:293 bacaque cum ramis semper frondentis olivae.
8:294 saevit et in pecudes: non has pastorve canisve,
8:295 non armenta truces possunt defendere tauri.
8:296 diffugiunt populi nec se nisi moenibus urbis
8:297 esse putant tutos, donec Meleagros et una
8:298 lecta manus iuvenum coiere cupidine laudis:
8:299 Tyndaridae gemini, praestantes caestibus alter,
8:300 alter equo, primaeque ratis molitor Iason,
8:301 et cum Pirithoo, felix concordia, Theseus,
8:302 et duo Thestiadae prolesque Aphareia, Lynceus
8:303 et velox Idas, et iam non femina Caeneus,
8:304 Leucippusque ferox iaculoque insignis Acastus
8:305 Hippothousque Dryasque et cretus Amyntore Phoenix
8:306 Actoridaeque pares et missus ab Elide Phyleus.
8:307 nec Telamon aberat magnique creator Achillis
8:308 cumque Pheretiade et Hyanteo Iolao
8:309 inpiger Eurytion et cursu invictus Echion
8:310 Naryciusque Lelex Panopeusque Hyleusque feroxque
8:311 Hippasus et primis etiamnum Nestor in annis,
8:312 et quos Hippocoon antiquis misit Amyclis,
8:313 Penelopaeque socer cum Parrhasio Ancaeo,
8:314 Ampycidesque sagax et adhuc a coniuge tutus
8:315 Oeclides nemorisque decus Tegeaea Lycaei:
8:316 rasilis huic summam mordebat fibula vestem,
8:317 crinis erat simplex, nodum conlectus in unum,
8:318 ex umero pendens resonabat eburnea laevo
8:319 telorum custos, arcum quoque laeva tenebat;
8:320 talis erat cultu, facies, quam dicere vere
8:321 virgineam in puero, puerilem in virgine possis.
8:322 hanc pariter vidit, pariter Calydonius heros
8:323 optavit renuente deo flammasque latentes
8:324 hausit et 'o felix, siquem dignabitur' inquit
8:325 'ista virum!' nec plura sinit tempusque pudorque
8:326 dicere: maius opus magni certaminis urguet.
8:327 Silva frequens trabibus, quam nulla ceciderat aetas,
8:328 incipit a plano devexaque prospicit arva:
8:329 quo postquam venere viri, pars retia tendunt,
8:330 vincula pars adimunt canibus, pars pressa sequuntur
8:331 signa pedum, cupiuntque suum reperire periclum.
8:332 concava vallis erat, quo se demittere rivi
8:333 adsuerant pluvialis aquae; tenet ima lacunae
8:334 lenta salix ulvaeque leves iuncique palustres
8:335 viminaque et longa parvae sub harundine cannae:
8:336 hinc aper excitus medios violentus in hostes
8:337 fertur, ut excussis elisi nubibus ignes.
8:338 sternitur incursu nemus, et propulsa fragorem
8:339 silva dat: exclamant iuvenes praetentaque forti
8:340 tela tenent dextra lato vibrantia ferro.
8:341 ille ruit spargitque canes, ut quisque furenti
8:342 obstat, et obliquo latrantes dissipat ictu.
8:343 cuspis Echionio primum contorta lacerto
8:344 vana fuit truncoque dedit leve vulnus acerno;
8:345 proxima, si nimiis mittentis viribus usa
8:346 non foret, in tergo visa est haesura petito:
8:347 longius it; auctor teli Pagasaeus Iason.
8:348 'Phoebe,' ait Ampycides, 'si te coluique coloque,
8:349 da mihi, quod petitur, certo contingere telo!'
8:350 qua potuit, precibus deus adnuit: ictus ab illo est,
8:351 sed sine vulnere aper: ferrum Diana volanti
8:352 abstulerat iaculo; lignum sine acumine venit.
8:353 ira feri mota est, nec fulmine lenius arsit:
8:354 emicat ex oculis, spirat quoque pectore flamma,
8:355 utque volat moles adducto concita nervo,
8:356 cum petit aut muros aut plenas milite turres,
8:357 in iuvenes certo sic impete vulnificus sus
8:358 fertur et Hippalmon Pelagonaque, dextra tuentes
8:359 cornua, prosternit: socii rapuere iacentes;
8:360 at non letiferos effugit Enaesimus ictus
8:361 Hippocoonte satus: trepidantem et terga parantem
8:362 vertere succiso liquerunt poplite nervi.
8:363 forsitan et Pylius citra Troiana perisset
8:364 tempora, sed sumpto posita conamine ab hasta
8:365 arboris insiluit, quae stabat proxima, ramis
8:366 despexitque, loco tutus, quem fugerat, hostem.
8:367 dentibus ille ferox in querno stipite tritis
8:368 inminet exitio fidensque recentibus armis
8:369 Eurytidae magni rostro femur hausit adunco.
8:370 at gemini, nondum caelestia sidera, fratres,
8:371 ambo conspicui, nive candidioribus ambo
8:372 vectabantur equis, ambo vibrata per auras
8:373 hastarum tremulo quatiebant spicula motu.
8:374 vulnera fecissent, nisi saetiger inter opacas
8:375 nec iaculis isset nec equo loca pervia silvas.
8:376 persequitur Telamon studioque incautus eundi
8:377 pronus ab arborea cecidit radice retentus.
8:378 dum levat hunc Peleus, celerem Tegeaea sagittam
8:379 inposuit nervo sinuatoque expulit arcu:
8:380 fixa sub aure feri summum destrinxit harundo
8:381 corpus et exiguo rubefecit sanguine saetas;
8:382 nec tamen illa sui successu laetior ictus
8:383 quam Meleagros erat: primus vidisse putatur
8:384 et primus sociis visum ostendisse cruorem
8:385 et 'meritum' dixisse 'feres virtutis honorem.'
8:386 erubuere viri seque exhortantur et addunt
8:387 cum clamore animos iaciuntque sine ordine tela:
8:388 turba nocet iactis et, quos petit, impedit ictus.
8:389 ecce furens contra sua fata bipennifer Arcas
8:390 'discite, femineis quid tela virilia praestent,
8:391 o iuvenes, operique meo concedite!' dixit.
8:392 'ipsa suis licet hunc Latonia protegat armis,
8:393 invita tamen hunc perimet mea dextra Diana.'
8:394 talia magniloquo tumidus memoraverat ore
8:395 ancipitemque manu tollens utraque securim
8:396 institerat digitis pronos suspensus in ictus:
8:397 occupat audentem, quaque est via proxima leto,
8:398 summa ferus geminos derexit ad inguina dentes.
8:399 concidit Ancaeus glomerataque sanguine multo
8:400 viscera lapsa fluunt: madefacta est terra cruore.
8:401 ibat in adversum proles Ixionis hostem
8:402 Pirithous valida quatiens venabula dextra;
8:403 cui 'procul' Aegides 'o me mihi carior' inquit
8:404 'pars animae consiste meae! licet eminus esse
8:405 fortibus: Ancaeo nocuit temeraria virtus.'
8:406 dixit et aerata torsit grave cuspide cornum;
8:407 quo bene librato votique potente futuro
8:408 obstitit aesculea frondosus ab arbore ramus.
8:409 misit et Aesonides iaculum: quod casus ab illo
8:410 vertit in inmeriti fatum latrantis et inter
8:411 ilia coniectum tellure per ilia fixum est.
8:412 at manus Oenidae variat, missisque duabus
8:413 hasta prior terra, medio stetit altera tergo.
8:414 nec mora, dum saevit, dum corpora versat in orbem
8:415 stridentemque novo spumam cum sanguine fundit,
8:416 vulneris auctor adest hostemque inritat ad iram
8:417 splendidaque adversos venabula condit in armos.
8:418 gaudia testantur socii clamore secundo
8:419 victricemque petunt dextrae coniungere dextram
8:420 inmanemque ferum multa tellure iacentem
8:421 mirantes spectant neque adhuc contingere tutum
8:422 esse putant, sed tela tamen sua quisque cruentat.
8:423 Ipse pede inposito caput exitiabile pressit
8:424 atque ita 'sume mei spolium, Nonacria, iuris,'
8:425 dixit 'et in partem veniat mea gloria tecum.'
8:426 protinus exuvias rigidis horrentia saetis
8:427 terga dat et magnis insignia dentibus ora.
8:428 illi laetitiae est cum munere muneris auctor;
8:429 invidere alii, totoque erat agmine murmur.
8:430 e quibus ingenti tendentes bracchia voce
8:431 'pone age nec titulos intercipe, femina, nostros,'
8:432 Thestiadae clamant, 'nec te fiducia formae
8:433 decipiat, ne sit longe tibi captus amore
8:434 auctor,' et huic adimunt munus, ius muneris illi.
8:435 non tulit et tumida frendens Mavortius ira
8:436 'discite, raptores alieni' dixit 'honoris,
8:437 facta minis quantum distent,' hausitque nefando
8:438 pectora Plexippi nil tale timentia ferro.
8:439 Toxea, quid faciat, dubium pariterque volentem
8:440 ulcisci fratrem fraternaque fata timentem
8:441 haud patitur dubitare diu calidumque priori
8:442 caede recalfecit consorti sanguine telum.
8:443 Dona deum templis nato victore ferebat,
8:444 cum videt exstinctos fratres Althaea referri.
8:445 quae plangore dato maestis clamoribus urbem
8:446 inplet et auratis mutavit vestibus atras;
8:447 at simul est auctor necis editus, excidit omnis
8:448 luctus et a lacrimis in poenae versus amorem est.
8:449 Stipes erat, quem, cum partus enixa iaceret
8:450 Thestias, in flammam triplices posuere sorores
8:451 staminaque inpresso fatalia pollice nentes
8:452 'tempora' dixerunt 'eadem lignoque tibique,
8:453 o modo nate, damus.' quo postquam carmine dicto
8:454 excessere deae, flagrantem mater ab igne
8:455 eripuit ramum sparsitque liquentibus undis.
8:456 ille diu fuerat penetralibus abditus imis
8:457 servatusque tuos, iuvenis, servaverat annos.
8:458 protulit hunc genetrix taedasque et fragmina poni
8:459 imperat et positis inimicos admovet ignes.
8:460 tum conata quater flammis inponere ramum
8:461 coepta quater tenuit: pugnat materque sororque,
8:462 et diversa trahunt unum duo nomina pectus.
8:463 saepe metu sceleris pallebant ora futuri,
8:464 saepe suum fervens oculis dabat ira ruborem,
8:465 et modo nescio quid similis crudele minanti
8:466 vultus erat, modo quem misereri credere posses;
8:467 cumque ferus lacrimas animi siccaverat ardor,
8:468 inveniebantur lacrimae tamen, utque carina,
8:469 quam ventus ventoque rapit contrarius aestus,
8:470 vim geminam sentit paretque incerta duobus,
8:471 Thestias haud aliter dubiis affectibus errat
8:472 inque vices ponit positamque resuscitat iram.
8:473 incipit esse tamen melior germana parente
8:474 et consanguineas ut sanguine leniat umbras,
8:475 inpietate pia est. nam postquam pestifer ignis
8:476 convaluit, 'rogus iste cremet mea viscera' dixit,
8:477 utque manu dira lignum fatale tenebat,
8:478 ante sepulcrales infelix adstitit aras
8:479 'poenarum' que 'deae triplices, furialibus,' inquit
8:480 'Eumenides, sacris vultus advertite vestros!
8:481 ulciscor facioque nefas; mors morte pianda est,
8:482 in scelus addendum scelus est, in funera funus:
8:483 per coacervatos pereat domus inpia luctus!
8:484 an felix Oeneus nato victore fruetur,
8:485 Thestius orbus erit? melius lugebitis ambo.
8:486 vos modo, fraterni manes animaeque recentes,
8:487 officium sentite meum magnoque paratas
8:488 accipite inferias, uteri mala pignora nostri!
8:489 ei mihi! quo rapior? fratres, ignoscite matri!
8:490 deficiunt ad coepta manus: meruisse fatemur
8:491 illum, cur pereat; mortis mihi displicet auctor.
8:492 ergo inpune feret vivusque et victor et ipso
8:493 successu tumidus regnum Calydonis habebit,
8:494 vos cinis exiguus gelidaeque iacebitis umbrae?
8:495 haud equidem patiar: pereat sceleratus et ille
8:496 spemque patris regnumque trahat patriaeque ruinam!
8:497 mens ubi materna est? ubi sunt pia iura parentum
8:498 et quos sustinui bis mensum quinque labores?
8:499 o utinam primis arsisses ignibus infans,
8:500 idque ego passa forem! vixisti munere nostro;
8:501 nunc merito moriere tuo! cape praemia facti
8:502 bisque datam, primum partu, mox stipite rapto,
8:503 redde animam vel me fraternis adde sepulcris!
8:504 et cupio et nequeo. quid agam? modo vulnera fratrum
8:505 ante oculos mihi sunt et tantae caedis imago,
8:506 nunc animum pietas maternaque nomina frangunt.
8:507 me miseram! male vincetis, sed vincite, fratres,
8:508 dummodo, quae dedero vobis, solacia vosque
8:509 ipsa sequar!' dixit dextraque aversa trementi
8:510 funereum torrem medios coniecit in ignes:
8:511 aut dedit aut visus gemitus est ipse dedisse
8:512 stipes, ut invitis conreptus ab ignibus arsit.
8:513 Inscius atque absens flamma Meleagros ab illa
8:514 uritur et caecis torreri viscera sentit
8:515 ignibus ac magnos superat virtute dolores.
8:516 quod tamen ignavo cadat et sine sanguine leto,
8:517 maeret et Ancaei felicia vulnera dicit
8:518 grandaevumque patrem fratresque piasque sorores
8:519 cum gemitu sociamque tori vocat ore supremo,
8:520 forsitan et matrem. crescunt ignisque dolorque
8:521 languescuntque iterum; simul est exstinctus uterque,
8:522 inque leves abiit paulatim spiritus auras
8:523 paulatim cana prunam velante favilla.
8:524 Alta iacet Calydon: lugent iuvenesque senesque,
8:525 vulgusque proceresque gemunt, scissaeque capillos
8:526 planguntur matres Calydonides Eueninae;
8:527 pulvere canitiem genitor vultusque seniles
8:528 foedat humi fusus spatiosumque increpat aevum.
8:529 nam de matre manus diri sibi conscia facti
8:530 exegit poenas acto per viscera ferro.
8:531 non mihi si centum deus ora sonantia linguis
8:532 ingeniumque capax totumque Helicona dedisset,
8:533 tristia persequerer miserarum fata sororum.
8:534 inmemores decoris liventia pectora tundunt,
8:535 dumque manet corpus, corpus refoventque foventque,
8:536 oscula dant ipsi, posito dant oscula lecto.
8:537 post cinerem cineres haustos ad pectora pressant
8:538 adfusaeque iacent tumulo signataque saxo
8:539 nomina conplexae lacrimas in nomina fundunt.
8:540 quas Parthaoniae tandem Latonia clade
8:541 exsatiata domus praeter Gorgenque nurumque
8:542 nobilis Alcmenae natis in corpore pennis
8:543 adlevat et longas per bracchia porrigit alas
8:544 corneaque ora facit versasque per aera mittit.
8:545 Interea Theseus sociati parte laboris
8:546 functus Erectheas Tritonidos ibat ad arces.
8:547 clausit iter fecitque moras Achelous eunti
8:548 imbre tumens: 'succede meis,' ait 'inclite, tectis,
8:549 Cecropide, nec te committe rapacibus undis:
8:550 ferre trabes solidas obliquaque volvere magno
8:551 murmure saxa solent. vidi contermina ripae
8:552 cum gregibus stabula alta trahi; nec fortibus illic
8:553 profuit armentis nec equis velocibus esse.
8:554 multa quoque hic torrens nivibus de monte solutis
8:555 corpora turbineo iuvenalia vertice mersit.
8:556 tutior est requies, solito dum flumina currant
8:557 limite, dum tenues capiat suus alveus undas.'
8:558 adnuit Aegides 'utar,' que 'Acheloe, domoque
8:559 consilioque tuo' respondit; et usus utroque est.
8:560 pumice multicavo nec levibus atria tophis
8:561 structa subit: molli tellus erat umida musco,
8:562 summa lacunabant alterno murice conchae.
8:563 iamque duas lucis partes Hyperione menso
8:564 discubuere toris Theseus comitesque laborum,
8:565 hac Ixionides, illa Troezenius heros
8:566 parte Lelex, raris iam sparsus tempora canis,
8:567 quosque alios parili fuerat dignatus honore
8:568 Amnis Acarnanum, laetissimus hospite tanto.
8:569 protinus adpositas nudae vestigia nymphae
8:570 instruxere epulis mensas dapibusque remotis
8:571 in gemma posuere merum. tum maximus heros,
8:572 aequora prospiciens oculis subiecta, 'quis' inquit
8:573 'ille locus?' (digitoque ostendit) 'et insula nomen
8:574 quod gerit illa, doce, quamquam non una videtur!'
8:575 Amnis ad haec 'non est' inquit 'quod cernitis unum:
8:576 quinque iacent terrae; spatium discrimina fallit.
8:577 quoque minus spretae factum mirere Dianae,
8:578 naides hae fuerant, quae cum bis quinque iuvencos
8:579 mactassent rurisque deos ad sacra vocassent,
8:580 inmemores nostri festas duxere choreas.
8:581 intumui, quantusque feror, cum plurimus umquam,
8:582 tantus eram, pariterque animis inmanis et undis
8:583 a silvis silvas et ab arvis arva revelli
8:584 cumque loco nymphas, memores tum denique nostri,
8:585 in freta provolvi. fluctus nosterque marisque
8:586 continuam diduxit humum partesque resolvit
8:587 in totidem, mediis quot cernis Echinadas undis.
8:588 ut tamen ipse vides, procul, en procul una recessit
8:589 insula, grata mihi; Perimelen navita dicit:
8:590 huic ego virgineum dilectae nomen ademi;
8:591 quod pater Hippodamas aegre tulit inque profundum
8:592 propulit e scopulo periturae corpora natae.
8:593 excepi nantemque ferens "o proxima mundi
8:594 regna vagae" dixi "sortite, Tridentifer, undae,
8:595 adfer opem, mersaeque, precor, feritate paterna
8:596 da, Neptune, locum, vel sit locus ipsa licebit!"
8:597 dum loquor, amplexa est artus nova terra natantes
8:598 et gravis increvit mutatis insula membris.'
8:599 Amnis ab his tacuit. factum mirabile cunctos
8:600 moverat: inridet credentes, utque deorum
8:601 spretor erat mentisque ferox, Ixione natus
8:602 'ficta refers nimiumque putas, Acheloe, potentes
8:603 esse deos,' dixit 'si dant adimuntque figuras.'
8:604 obstipuere omnes nec talia dicta probarunt,
8:605 ante omnesque Lelex animo maturus et aevo,
8:606 sic ait: 'inmensa est finemque potentia caeli
8:607 non habet, et quicquid superi voluere, peractum est,
8:608 quoque minus dubites, tiliae contermina quercus
8:609 collibus est Phrygiis modico circumdata muro;
8:610 ipse locum vidi; nam me Pelopeia Pittheus
8:611 misit in arva suo quondam regnata parenti.
8:612 haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim,
8:613 nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae;
8:614 Iuppiter huc specie mortali cumque parente
8:615 venit Atlantiades positis caducifer alis.
8:616 mille domos adiere locum requiemque petentes,
8:617 mille domos clausere serae; tamen una recepit,
8:618 parva quidem, stipulis et canna tecta palustri,
8:619 sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon
8:620 illa sunt annis iuncti iuvenalibus, illa
8:621 consenuere casa paupertatemque fatendo
8:622 effecere levem nec iniqua mente ferendo;
8:623 nec refert, dominos illic famulosne requiras:
8:624 tota domus duo sunt, idem parentque iubentque.
8:625 ergo ubi caelicolae parvos tetigere penates
8:626 summissoque humiles intrarunt vertice postes,
8:627 membra senex posito iussit relevare sedili;
8:628 cui superiniecit textum rude sedula Baucis
8:629 inque foco tepidum cinerem dimovit et ignes
8:630 suscitat hesternos foliisque et cortice sicco
8:631 nutrit et ad flammas anima producit anili
8:632 multifidasque faces ramaliaque arida tecto
8:633 detulit et minuit parvoque admovit aeno,
8:634 quodque suus coniunx riguo conlegerat horto,
8:635 truncat holus foliis; furca levat ille bicorni
8:636 sordida terga suis nigro pendentia tigno
8:637 servatoque diu resecat de tergore partem
8:638 exiguam sectamque domat ferventibus undis.
8:639 interea medias fallunt sermonibus horas
8:640 concutiuntque torum de molli fluminis ulva
8:641 inpositum lecto sponda pedibusque salignis.
8:642 vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo
8:643 sternere consuerant, sed et haec vilisque vetusque
8:644 vestis erat, lecto non indignanda saligno.
8:645 adcubuere dei. mensam succincta tremensque
8:646 ponit anus, mensae sed erat pes tertius inpar:
8:647 testa parem fecit; quae postquam subdita clivum
8:648 sustulit, aequatam mentae tersere virentes.
8:649 ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
8:650 conditaque in liquida corna autumnalia faece
8:651 intibaque et radix et lactis massa coacti
8:652 ovaque non acri leviter versata favilla,
8:653 omnia fictilibus. post haec caelatus eodem
8:654 sistitur argento crater fabricataque fago
8:655 pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris;
8:656 parva mora est, epulasque foci misere calentes,
8:657 nec longae rursus referuntur vina senectae
8:658 dantque locum mensis paulum seducta secundis:
8:659 hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
8:660 prunaque et in patulis redolentia mala canistris
8:661 et de purpureis conlectae vitibus uvae,
8:662 candidus in medio favus est; super omnia vultus
8:663 accessere boni nec iners pauperque voluntas.
8:664 'Interea totiens haustum cratera repleri
8:665 sponte sua per seque vident succrescere vina:
8:666 attoniti novitate pavent manibusque supinis
8:667 concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
8:668 et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
8:669 unicus anser erat, minimae custodia villae:
8:670 quem dis hospitibus domini mactare parabant;
8:671 ille celer penna tardos aetate fatigat
8:672 eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
8:673 confugisse deos: superi vetuere necari
8:674 "di" que "sumus, meritasque luet vicinia poenas
8:675 inpia" dixerunt; "vobis inmunibus huius
8:676 esse mali dabitur; modo vestra relinquite tecta
8:677 ac nostros comitate gradus et in ardua montis
8:678 ite simul!" parent ambo baculisque levati
8:679 nituntur longo vestigia ponere clivo.
8:680 tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta
8:681 missa potest: flexere oculos et mersa palude
8:682 cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere,
8:683 dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum,
8:684 illa vetus dominis etiam casa parva duobus
8:685 vertitur in templum: furcas subiere columnae,
8:686 stramina flavescunt aurataque tecta videntur
8:687 caelataeque fores adopertaque marmore tellus.
8:688 talia tum placido Saturnius edidit ore:
8:689 "dicite, iuste senex et femina coniuge iusto
8:690 digna, quid optetis." cum Baucide pauca locutus
8:691 iudicium superis aperit commune Philemon:
8:692 "esse sacerdotes delubraque vestra tueri
8:693 poscimus, et quoniam concordes egimus annos,
8:694 auferat hora duos eadem, nec coniugis umquam
8:695 busta meae videam, neu sim tumulandus ab illa."
8:696 vota fides sequitur: templi tutela fuere,
8:697 donec vita data est; annis aevoque soluti
8:698 ante gradus sacros cum starent forte locique
8:699 narrarent casus, frondere Philemona Baucis,
8:700 Baucida conspexit senior frondere Philemon.
8:701 iamque super geminos crescente cacumine vultus
8:702 mutua, dum licuit, reddebant dicta "vale" que
8:703 "o coniunx" dixere simul, simul abdita texit
8:704 ora frutex: ostendit adhuc Thyneius illic
8:705 incola de gemino vicinos corpore truncos.
8:706 haec mihi non vani (neque erat, cur fallere vellent)
8:707 narravere senes; equidem pendentia vidi
8:708 serta super ramos ponensque recentia dixi
8:709 "cura deum di sint, et, qui coluere, colantur."'
8:710 Desierat, cunctosque et res et moverat auctor,
8:711 Thesea praecipue; quem facta audire volentem
8:712 mira deum innixus cubito Calydonius amnis
8:713 talibus adloquitur: 'sunt, o fortissime, quorum
8:714 forma semel mota est et in hoc renovamine mansit;
8:715 sunt, quibus in plures ius est transire figuras,
8:716 ut tibi, conplexi terram maris incola, Proteu.
8:717 nam modo te iuvenem, modo te videre leonem,
8:718 nunc violentus aper, nunc, quem tetigisse timerent,
8:719 anguis eras, modo te faciebant cornua taurum;
8:720 saepe lapis poteras, arbor quoque saepe videri,
8:721 interdum, faciem liquidarum imitatus aquarum,
8:722 flumen eras, interdum undis contrarius ignis.
8:723 'Nec minus Autolyci coniunx, Erysicthone nata,
8:724 iuris habet: pater huius erat, qui numina divum
8:725 sperneret et nullos aris adoleret odores;
8:726 ille etiam Cereale nemus violasse securi
8:727 dicitur et lucos ferro temerasse vetustos.
8:728 stabat in his ingens annoso robore quercus,
8:729 una nemus; vittae mediam memoresque tabellae
8:730 sertaque cingebant, voti argumenta potentum.
8:731 saepe sub hac dryades festas duxere choreas,
8:732 saepe etiam manibus nexis ex ordine trunci
8:733 circuiere modum, mensuraque roboris ulnas
8:734 quinque ter inplebat, nec non et cetera tantum
8:735 silva sub hac, silva quantum fuit herba sub omni.
8:736 non tamen idcirco ferrum Triopeius illa
8:737 abstinuit famulosque iubet succidere sacrum
8:738 robur, et ut iussos cunctari vidit, ab uno
8:739 edidit haec rapta sceleratus verba securi:
8:740 "non dilecta deae solum, sed et ipsa licebit
8:741 sit dea, iam tanget frondente cacumine terram."
8:742 dixit, et obliquos dum telum librat in ictus,
8:743 contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,
8:744 et pariter frondes, pariter pallescere glandes
8:745 coepere ac longi pallorem ducere rami.
8:746 cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,
8:747 haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,
8:748 quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus
8:749 concidit, abrupta cruor e cervice profundi.
8:750 obstipuere omnes, aliquisque ex omnibus audet
8:751 deterrere nefas saevamque inhibere bipennem:
8:752 aspicit hunc "mentis" que "piae cape praemia!" dixit
8:753 Thessalus inque virum convertit ab arbore ferrum
8:754 detruncatque caput repetitaque robora caedit,
8:755 redditus e medio sonus est cum robore talis:
8:756 "nympha sub hoc ego sum Cereri gratissima ligno,
8:757 quae tibi factorum poenas instare tuorum
8:758 vaticinor moriens, nostri solacia leti."
8:759 persequitur scelus ille suum, labefactaque tandem
8:760 ictibus innumeris adductaque funibus arbor
8:761 corruit et multam prostravit pondere silvam.
8:762 'Attonitae dryades damno nemorumque suoque,
8:763 omnes germanae, Cererem cum vestibus atris
8:764 maerentes adeunt poenamque Erysicthonis orant.
8:765 adnuit his capitisque sui pulcherrima motu
8:766 concussit gravidis oneratos messibus agros,
8:767 moliturque genus poenae miserabile, si non
8:768 ille suis esset nulli miserabilis actis,
8:769 pestifera lacerare Fame: quae quatenus ipsi
8:770 non ad
|
