Ovid
43 B.C.E.-17 A.C.E. - Wrote in Latin
Metamorphoseon
Written 1 A.C.E.
(Original Latin Version).
Metamorphoseon Ovid,
43 B.C.-17 or 18 A.D. Ehwald's edition, ca. 1904.
Latin.
Commercial use prohibited.
Metamorphoseon
Metamorphoseon Liber I
1:1 In nova fert animus mutatas dicere formas 1:2 corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas) 1:3 adspirate meis
primaque ab origine mundi 1:4 ad mea perpetuum deducite
tempora carmen!
1:5 Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum 1:6 unus erat toto naturae vultus in orbe, 1:7 quem dixere chaos: rudis indigestaque moles 1:8 nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem 1:9 non bene iunctarum discordia semina rerum. 1:10 nullus adhuc mundo praebebat lumina Titan, 1:11 nec nova crescendo reparabat cornua Phoebe, 1:12 nec circumfuso pendebat in aere tellus 1:13 ponderibus librata suis, nec bracchia longo 1:14 margine terrarum porrexerat Amphitrite; 1:15 utque erat et tellus illic et pontus et aer, 1:16 sic erat instabilis tellus, innabilis unda, 1:17 lucis egens aer; nulli sua forma manebat, 1:18 obstabatque aliis aliud, quia corpore in uno 1:19 frigida pugnabant calidis, umentia siccis, 1:20 mollia cum duris, sine pondere, habentia pondus.
1:21 Hanc deus et melior litem natura diremit. 1:22 nam caelo terras et terris abscidit undas 1:23 et liquidum spisso secrevit ab aere caelum. 1:24 quae postquam evolvit caecoque exemit acervo, 1:25 dissociata locis concordi pace ligavit: 1:26 ignea convexi vis et sine pondere caeli 1:27 emicuit summaque locum sibi fecit in arce; 1:28 proximus est aer illi levitate locoque; 1:29 densior his tellus elementaque grandia traxit 1:30 et pressa est gravitate sua; circumfluus umor 1:31 ultima possedit solidumque coercuit orbem.
1:32 Sic ubi dispositam quisquis fuit ille deorum 1:33 congeriem secuit sectamque in membra coegit, 1:34 principio terram, ne non aequalis ab omni 1:35 parte foret, magni speciem glomeravit in orbis. 1:36 tum freta diffundi rapidisque tumescere ventis 1:37 iussit et ambitae circumdare litora terrae; 1:38 addidit et fontes et stagna inmensa lacusque 1:39 fluminaque obliquis cinxit declivia ripis, 1:40 quae, diversa locis, partim sorbentur ab ipsa, 1:41 in mare perveniunt partim campoque recepta 1:42 liberioris aquae pro ripis litora pulsant. 1:43 iussit et extendi campos, subsidere valles, 1:44 fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes, 1:45 utque duae dextra caelum totidemque sinistra 1:46 parte secant zonae, quinta est ardentior illis, 1:47 sic onus inclusum numero distinxit eodem 1:48 cura dei, totidemque plagae tellure premuntur. 1:49 quarum quae media est, non est habitabilis aestu; 1:50 nix tegit alta duas; totidem inter utramque locavit 1:51 temperiemque dedit mixta cum frigore flamma.
1:52 Inminet his aer, qui, quanto est pondere terrae 1:53 pondus aquae levius, tanto est onerosior igni. 1:54 illic et nebulas, illic consistere nubes 1:55 iussit et humanas motura tonitrua mentes 1:56 et cum fulminibus facientes fulgura ventos.
1:57 His quoque non passim mundi fabricator habendum 1:58 aera permisit; vix nunc obsistitur illis, 1:59 cum sua quisque regat diverso flamina tractu, 1:60 quin lanient mundum; tanta est discordia fratrum. 1:61 Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit 1:62 Persidaque et radiis iuga subdita matutinis; 1:63 vesper et occiduo quae litora sole tepescunt, 1:64 proxima sunt Zephyro; Scythiam septemque triones 1:65 horrifer invasit Boreas; contraria tellus 1:66 nubibus adsiduis pluviaque madescit ab Austro. 1:67 haec super inposuit liquidum et gravitate carentem 1:68 aethera nec quicquam terrenae faecis habentem.
1:69 Vix ita limitibus dissaepserat omnia certis, 1:70 cum, quae pressa diu fuerant caligine caeca, 1:71 sidera coeperunt toto effervescere caelo; 1:72 neu regio foret ulla suis animalibus orba, 1:73 astra tenent caeleste solum formaeque deorum, 1:74 cesserunt nitidis habitandae piscibus undae, 1:75 terra feras cepit, volucres agitabilis aer.
1:76 Sanctius his animal mentisque capacius altae 1:77 deerat adhuc et quod dominari in cetera posset: 1:78 natus homo est, sive hunc divino semine fecit 1:79 ille opifex rerum, mundi melioris origo, 1:80 sive recens tellus seductaque nuper ab alto 1:81 aethere cognati retinebat semina caeli. 1:82 quam satus Iapeto, mixtam pluvialibus undis, 1:83 finxit in effigiem moderantum cuncta deorum, 1:84 pronaque cum spectent animalia cetera terram, 1:85 os homini sublime dedit caelumque videre 1:86 iussit et erectos ad sidera tollere vultus: 1:87 sic, modo quae fuerat rudis et sine imagine, tellus 1:88 induit ignotas hominum conversa figuras.
1:89 Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo, 1:90 sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat. 1:91 poena metusque aberant, nec verba minantia fixo 1:92 aere legebantur, nec supplex turba timebat 1:93 iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti. 1:94 nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem, 1:95 montibus in liquidas pinus descenderat undas, 1:96 nullaque mortales praeter sua litora norant; 1:97 nondum praecipites cingebant oppida fossae; 1:98 non tuba derecti, non aeris cornua flexi, 1:99 non galeae, non ensis erat: sine militis usu 1:100 mollia securae peragebant otia gentes. 1:101 ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis 1:102 saucia vomeribus per se dabat omnia tellus, 1:103 contentique cibis nullo cogente creatis 1:104 arbuteos fetus montanaque fraga legebant 1:105 cornaque et in duris haerentia mora rubetis 1:106 et quae deciderant patula Iovis arbore glandes.
1:107 ver erat aeternum, placidique tepentibus auris 1:108 mulcebant zephyri natos sine semine flores; 1:109 mox etiam fruges tellus inarata ferebat, 1:110 nec renovatus ager gravidis canebat aristis; 1:111 flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant, 1:112 flavaque de viridi stillabant ilice mella.
1:113 Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso 1:114 sub Iove mundus erat, subiit argentea proles, 1:115 auro deterior, fulvo pretiosior aere. 1:116 Iuppiter antiqui contraxit tempora veris 1:117 perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos 1:118 et breve ver spatiis exegit quattuor annum. 1:119 tum primum siccis aer fervoribus ustus 1:120 canduit, et ventis glacies
adstricta pependit; 1:121 tum primum subiere domos; domus antra fuerunt
1:122 et densi frutices et vinctae cortice virgae. 1:123
semina tum primum longis Cerealia sulcis 1:124 obruta sunt, pressique iugo
gemuere iuvenci.
1:125
Tertia post illam successit aenea proles, 1:126 saevior ingeniis et ad horrida promptior arma, 1:127 non scelerata tamen; de duro est ultima ferro. 1:128 protinus inrupit venae peioris in aevum 1:129 omne nefas: fugere pudor verumque fidesque; 1:130 in quorum subiere locum fraudesque dolusque 1:131 insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi. 1:132 vela dabant ventis nec adhuc bene noverat illos 1:133 navita, quaeque prius steterant in montibus altis, 1:134 fluctibus ignotis insultavere carinae, 1:135 communemque prius ceu lumina solis et auras 1:136 cautus humum longo signavit limite mensor. 1:137 nec tantum segetes alimentaque debita dives 1:138 poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae, 1:139 quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris, 1:140 effodiuntur opes, inritamenta malorum. 1:141 iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum 1:142 prodierat, prodit bellum, quod pugnat utroque, 1:143 sanguineaque manu crepitantia concutit arma. 1:144 vivitur ex rapto: non hospes ab hospite tutus, 1:145 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est; 1:146 inminet exitio vir coniugis, illa mariti, 1:147 lurida terribiles miscent aconita novercae, 1:148 filius ante diem patrios inquirit in annos: 1:149 victa iacet pietas, et virgo caede madentis 1:150 ultima caelestum terras Astraea reliquit.
1:151 Neve foret terris securior arduus aether, 1:152
adfectasse ferunt regnum caeleste gigantas 1:153 altaque congestos struxisse ad
sidera montis. 1:154 tum pater omnipotens misso perfregit Olympum
1:155 fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae. 1:156
obruta mole sua cum corpora dira iacerent, 1:157 perfusam multo natorum sanguine Terram
1:158 immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem 1:159 et,
ne nulla suae stirpis monimenta manerent, 1:160 in faciem vertisse hominum; sed et illa
propago 1:161 contemptrix superum saevaeque avidissima caedis
1:162 et violenta fuit: scires e sanguine natos.
1:163 Quae pater ut summa
vidit Saturnius arce, 1:164 ingemit et facto nondum vulgata recenti
1:165 foeda Lycaoniae referens convivia mensae 1:166
ingentes animo et dignas Iove concipit iras 1:167 conciliumque vocat: tenuit mora nulla
vocatos.
1:168 Est via sublimis, caelo manifesta sereno;
1:169 lactea nomen habet, candore notabilis ipso. 1:170 hac iter est superis ad
magni tecta Tonantis 1:171 regalemque domum: dextra laevaque deorum
1:172 atria nobilium valvis celebrantur apertis. 1:173 plebs
habitat diversa locis: hac parte potentes 1:174 caelicolae clarique suos posuere penates;
1:175 hic locus est, quem, si verbis audacia detur, 1:176
haud timeam magni dixisse Palatia caeli.
1:177 Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu, 1:178 celsior ipse loco sceptroque innixus eburno 1:179 terrificam capitis concussit terque quaterque 1:180 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit. 1:181 talibus inde modis ora indignantia solvit: 1:182 'non ego pro mundi regno magis anxius illa 1:183 tempestate fui, qua centum quisque parabat 1:184 inicere anguipedum captivo bracchia caelo. 1:185 nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno 1:186 corpore et ex una pendebat origine bellum; 1:187 nunc mihi qua totum Nereus circumsonat orbem, 1:188 perdendum est mortale genus: per flumina iuro 1:189 infera sub terras Stygio labentia luco! 1:190 cuncta prius temptanda, sed inmedicabile curae 1:191 ense recidendum, ne pars sincera trahatur. 1:192 sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, nymphae 1:193 faunique satyrique et monticolae silvani; 1:194 quos quoniam caeli nondum dignamur honore, 1:195 quas dedimus, certe terras habitare sinamus. 1:196 an satis, o superi, tutos fore creditis illos, 1:197 cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque, 1:198 struxerit insidias notus feritate Lycaon?'
1:199 Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum 1:200 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit 1:201 sanguine Caesareo Romanum exstinguere nomen, 1:202 attonitum tantae subito terrore ruinae 1:203 humanum genus est totusque perhorruit orbis; 1:204 nec tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum 1:205 quam fuit illa Iovi. qui postquam voce manuque 1:206 murmura conpressit, tenuere silentia cuncti. 1:207 substitit ut clamor pressus gravitate regentis, 1:208 Iuppiter hoc iterum sermone silentia rupit: 1:209 'ille quidem poenas (curam hanc dimittite!) solvit; 1:210 quod tamen admissum, quae sit vindicta, docebo. 1:211 contigerat nostras infamia temporis aures; 1:212 quam cupiens falsam summo delabor Olympo 1:213 et deus humana lustro sub imagine terras. 1:214 longa mora est, quantum noxae sit ubique repertum, 1:215 enumerare: minor fuit ipsa infamia vero. 1:216 Maenala transieram latebris horrenda ferarum 1:217 et cum Cyllene gelidi pineta Lycaei: 1:218 Arcadis hinc sedes et inhospita tecta tyranni 1:219 ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem. 1:220 signa dedi venisse deum, vulgusque precari 1:221 coeperat: inridet primo pia vota Lycaon, 1:222 mox ait "experiar deus hic discrimine aperto 1:223 an sit mortalis: nec erit dubitabile verum." 1:224 nocte gravem somno necopina perdere morte 1:225 comparat: haec illi placet experientia veri; 1:226 nec contentus eo, missi de gente Molossa 1:227 obsidis unius iugulum mucrone resolvit 1:228 atque ita semineces partim ferventibus artus 1:229 mollit aquis, partim subiecto torruit igni. 1:230 quod simul inposuit mensis, ego vindice flamma 1:231 in domino dignos everti tecta penates; 1:232 territus ipse fugit nactusque silentia ruris 1:233 exululat frustraque loqui conatur: ab ipso 1:234 colligit os rabiem solitaeque cupidine caedis 1:235 vertitur in pecudes et nunc quoque sanguine gaudet. 1:236 in villos abeunt vestes, in crura lacerti: 1:237 fit lupus et veteris servat vestigia formae; 1:238 canities eadem est, eadem violentia vultus, 1:239 idem oculi lucent, eadem
feritatis imago est. 1:240 occidit una domus, sed non domus una perire
1:241 digna fuit: qua terra patet, fera regnat Erinys. 1:242
in facinus iurasse putes! dent ocius omnes, 1:243 quas meruere pati,
(sic stat sententia) poenas.'
1:244 Dicta Iovis pars voce probant stimulosque frementi 1:245 adiciunt, alii partes adsensibus inplent. 1:246 est tamen humani generis iactura dolori 1:247 omnibus, et quae sit terrae mortalibus orbae 1:248 forma futura rogant, quis sit laturus in aras 1:249 tura, ferisne paret populandas tradere terras. 1:250 talia quaerentes (sibi enim fore cetera curae) 1:251 rex superum trepidare vetat subolemque priori 1:252 dissimilem populo promittit origine mira.
1:253 Iamque erat in totas sparsurus fulmina terras; 1:254 sed timuit, ne forte sacer tot ab ignibus aether 1:255 conciperet flammas longusque ardesceret axis: 1:256 esse quoque in fatis reminiscitur, adfore tempus, 1:257 quo mare, quo tellus correptaque regia caeli 1:258 ardeat et mundi moles obsessa laboret. 1:259 tela reponuntur manibus fabricata cyclopum; 1:260 poena placet diversa, genus mortale sub undis 1:261 perdere et ex omni nimbos demittere caelo.
1:262 Protinus Aeoliis Aquilonem claudit in antris
1:263 et quaecumque fugant inductas flamina nubes 1:264 emittitque Notum. madidis Notus evolat alis, 1:265 terribilem picea tectus caligine vultum; 1:266 barba gravis nimbis, canis fluit unda capillis; 1:267 fronte sedent nebulae, rorant pennaeque sinusque. 1:268 utque manu lata pendentia nubila pressit, 1:269 fit fragor: hinc densi funduntur ab aethere nimbi; 1:270 nuntia Iunonis varios induta colores 1:271 concipit Iris aquas alimentaque nubibus adfert. 1:272 sternuntur segetes et deplorata coloni 1:273 vota iacent, longique perit labor inritus anni.
1:274 Nec caelo contenta suo est Iovis ira, sed illum 1:275 caeruleus frater iuvat auxiliaribus undis. 1:276 convocat hic amnes: qui postquam tecta tyranni 1:277 intravere sui, 'non est hortamine longo 1:278 nunc' ait 'utendum; vires effundite vestras: 1:279 sic opus est! aperite domos ac mole remota 1:280 fluminibus vestris totas inmittite habenas!' 1:281 iusserat; hi redeunt ac fontibus ora relaxant 1:282 et defrenato volvuntur in aequora cursu.
1:283 Ipse tridente suo terram percussit, at illa 1:284 intremuit motuque vias patefecit aquarum. 1:285 exspatiata ruunt per apertos flumina campos 1:286 cumque satis arbusta simul pecudesque virosque 1:287 tectaque cumque suis rapiunt penetralia sacris. 1:288 si qua domus mansit potuitque resistere tanto 1:289 indeiecta malo, culmen tamen altior huius 1:290 unda tegit, pressaeque latent sub gurgite turres. 1:291 iamque mare et tellus nullum discrimen habebant: 1:292 omnia pontus erat, derant quoque litora ponto.
1:293 Occupat hic collem, cumba sedet alter adunca 1:294 et ducit remos illic, ubi nuper arabat: 1:295 ille supra segetes aut mersae culmina villae 1:296 navigat, hic summa piscem deprendit in ulmo. 1:297 figitur in viridi, si fors tulit, ancora prato, 1:298 aut subiecta terunt curvae vineta carinae; 1:299 et, modo qua graciles gramen carpsere capellae, 1:300 nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae. 1:301 mirantur sub aqua lucos urbesque domosque 1:302
Nereides, silvasque tenent delphines et altis 1:303 incursant ramis agitataque
robora pulsant. 1:304 nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones, 1:305 unda vehit tigres; nec vires fulminis apro, 1:306 crura nec ablato prosunt velocia cervo, 1:307 quaesitisque diu terris, ubi sistere possit, 1:308 in mare lassatis volucris vaga decidit alis. 1:309 obruerat tumulos inmensa licentia ponti, 1:310 pulsabantque novi montana cacumina fluctus. 1:311 maxima pars unda rapitur; quibus unda pepercit, 1:312 illos longa domant inopi ieiunia victu.
1:313 Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis, 1:314 terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo 1:315 pars maris et latus subitarum campus aquarum. 1:316 mons ibi verticibus petit arduus astra duobus, 1:317 nomine Parnasos, superantque cacumina nubes. 1:318 hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor) 1:319 cum consorte tori parva rate vectus adhaesit, 1:320 Corycidas nymphas et numina montis adorant 1:321 fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat: 1:322 non illo melior quisquam nec amantior aequi 1:323 vir fuit aut illa metuentior ulla deorum. 1:324 Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem 1:325 et superesse virum de tot modo milibus unum, 1:326 et superesse vidit de tot modo milibus unam, 1:327 innocuos ambo, cultores numinis ambo, 1:328 nubila disiecit nimbisque aquilone remotis 1:329 et caelo terras ostendit et aethera terris. 1:330 nec maris ira manet, positoque tricuspide telo 1:331 mulcet aquas rector pelagi supraque profundum 1:332 exstantem atque umeros innato murice tectum 1:333 caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti 1:334 inspirare iubet fluctusque et flumina signo 1:335 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi, 1:336 tortilis in latum quae turbine crescit ab imo, 1:337 bucina, quae medio concepit ubi aera ponto, 1:338 litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo; 1:339 tum quoque, ut ora dei madida rorantia barba 1:340 contigit et cecinit iussos inflata receptus, 1:341 omnibus audita est telluris et aequoris undis, 1:342 et quibus est undis audita, coercuit omnes. 1:343 iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes, 1:344 flumina subsidunt collesque exire videntur; 1:345 surgit humus, crescunt sola decrescentibus undis, 1:346 postque diem longam nudata cacumina silvae 1:347 ostendunt limumque tenent in fronde relictum
1:348 Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem 1:349 et desolatas agere alta silentia terras, 1:350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis: 1:351 'o soror, o coniunx, o femina sola superstes, 1:352 quam commune mihi genus et patruelis origo, 1:353 deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt, 1:354 terrarum, quascumque vident occasus et ortus, 1:355 nos duo turba sumus; possedit cetera pontus. 1:356 haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae 1:357 certa satis; terrent etiamnum nubila mentem. 1:358 quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses, 1:359 nunc animus, miseranda, foret? quo sola timorem 1:360 ferre modo posses? quo consolante doleres! 1:361 namque ego (crede mihi), si te quoque pontus haberet, 1:362 te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet. 1:363 o utinam possim populos reparare paternis 1:364 artibus atque animas formatae infundere terrae! 1:365 nunc genus in nobis restat mortale duobus. 1:366 sic visum superis: hominumque exempla manemus.' 1:367 dixerat, et flebant: placuit caeleste precari 1:368 numen et auxilium per sacras quaerere sortes. 1:369 nulla mora est: adeunt pariter Cephesidas undas, 1:370 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes. 1:371 inde ubi libatos inroravere liquores 1:372 vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae 1:373 ad delubra deae, quorum fastigia turpi 1:374 pallebant musco stabantque sine ignibus arae. 1:375 ut templi tetigere gradus, procumbit uterque 1:376 pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo 1:377 atque ita 'si precibus' dixerunt 'numina iustis 1:378 victa remollescunt, si flectitur ira deorum, 1:379 dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri 1:380 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus!'
1:381
Mota dea est sortemque dedit: 'discedite templo 1:382 et velate caput cinctasque resolvite vestes 1:383 ossaque post tergum magnae iactate parentis!' 1:384 obstupuere diu: rumpitque silentia voce 1:385 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat, 1:386 detque sibi veniam pavido rogat ore pavetque 1:387 laedere iactatis maternas ossibus umbras. 1:388 interea repetunt caecis obscura latebris 1:389 verba datae sortis secum inter seque volutant. 1:390 inde Promethides placidis Epimethida dictis 1:391 mulcet et 'aut fallax' ait 'est sollertia nobis, 1:392 aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent!) 1:393 magna parens terra est: lapides in corpore terrae 1:394 ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.'
1:395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est, 1:396 spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo 1:397 diffidunt monitis; sed quid temptare nocebit? 1:398 descendunt: velantque caput tunicasque recingunt 1:399 et iussos lapides sua post vestigia mittunt. 1:400 saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?) 1:401 ponere duritiem coepere suumque rigorem 1:402 mollirique mora mollitaque ducere formam. 1:403 mox ubi creverunt naturaque mitior illis 1:404 contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri 1:405 forma potest hominis, sed uti de marmore coepta 1:406 non exacta satis rudibusque simillima signis, 1:407 quae tamen ex illis aliquo pars umida suco 1:408 et terrena fuit, versa est in corporis usum; 1:409 quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa, 1:410 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit, 1:411 inque brevi spatio superorum numine saxa 1:412 missa viri manibus faciem traxere virorum 1:413 et de femineo reparata est femina iactu. 1:414 inde genus durum sumus experiensque laborum 1:415 et documenta damus qua simus origine nati.
1:416 Cetera diversis tellus animalia formis 1:417 sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne 1:418 percaluit solis, caenumque udaeque paludes 1:419 intumuere aestu, fecundaque semina rerum 1:420 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo 1:421 creverunt faciemque aliquam cepere morando. 1:422 sic ubi deseruit madidos septemfluus agros 1:423 Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo 1:424 aetherioque recens exarsit sidere limus, 1:425 plurima cultores versis animalia glaebis 1:426 inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum 1:427 nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque 1:428 trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe 1:429 altera pars vivit, rudis est pars altera tellus. 1:430 quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque, 1:431 concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus, 1:432 cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes 1:433 res creat, et discors concordia fetibus apta est. 1:434 ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti 1:435 solibus aetheriis altoque recanduit aestu, 1:436 edidit innumeras species; partimque figuras 1:437 rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.
1:438 Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python, 1:439 tum genuit, populisque novis, incognita serpens, 1:440 terror eras: tantum spatii de monte tenebas. 1:441 hunc deus arcitenens, numquam letalibus armis 1:442 ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus, 1:443 mille gravem telis exhausta paene pharetra 1:444 perdidit effuso per vulnera nigra veneno. 1:445 neve operis famam posset delere vetustas, 1:446 instituit sacros celebri certamine ludos, 1:447 Pythia de domitae serpentis nomine dictos. 1:448 hic iuvenum quicumque manu pedibusve rotave 1:449 vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem. 1:450 nondum laurus erat, longoque decentia crine 1:451 tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.
1:452 Primus amor Phoebi Daphne Peneia, quem non 1:453 fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira, 1:454 Delius hunc nuper, victa serpente superbus, 1:455 viderat adducto flectentem cornua nervo 1:456 'quid' que 'tibi, lascive puer, cum fortibus armis?' 1:457 dixerat: 'ista decent umeros gestamina nostros, 1:458 qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti, 1:459 qui modo pestifero tot iugera ventre prementem 1:460 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis. 1:461 tu face nescio quos esto contentus amores 1:462 inritare tua, nec laudes adsere nostras!' 1:463 filius huic Veneris 'figat tuus omnia, Phoebe, 1:464 te meus arcus' ait; 'quantoque animalia cedunt 1:465 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.' 1:466 dixit et eliso percussis aere pennis 1:467 inpiger umbrosa Parnasi constitit arce 1:468 eque sagittifera prompsit duo tela pharetra 1:469 diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem; 1:470 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta, 1:471 quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum. 1:472 hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo 1:473 laesit Apollineas traiecta per ossa medullas; 1:474 protinus alter amat, fugit altera nomen amantis 1:475 silvarum latebris captivarumque ferarum 1:476 exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes: 1:477 vitta coercebat positos sine lege capillos. 1:478 multi illam petiere, illa aversata petentes 1:479 inpatiens expersque viri nemora avia lustrat 1:480 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia curat. 1:481 saepe pater dixit: 'generum mihi, filia, debes,' 1:482 saepe pater dixit: 'debes mihi, nata, nepotes'; 1:483 illa velut crimen taedas exosa iugales 1:484 pulchra verecundo suffuderat ora rubore 1:485 inque patris blandis haerens cervice lacertis 1:486 'da mihi perpetua, genitor carissime,' dixit 1:487 'virginitate frui! dedit hoc pater ante Dianae.' 1:488 ille quidem obsequitur, sed te decor iste quod optas 1:489 esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat: 1:490 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes, 1:491 quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt, 1:492 utque leves stipulae demptis adolentur aristis, 1:493 ut facibus saepes ardent, quas forte viator 1:494 vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit, 1:495 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto 1:496 uritur et sterilem sperando nutrit amorem. 1:497 spectat inornatos collo pendere capillos 1:498 et 'quid, si comantur?' ait. videt igne micantes 1:499 sideribus similes oculos, videt oscula, quae non 1:500 est vidisse satis; laudat digitosque manusque 1:501 bracchiaque et nudos media plus parte lacertos; 1:502 si qua latent, meliora putat. fugit ocior aura 1:503 illa levi neque ad haec revocantis verba resistit: 1:504 'nympha, precor, Penei, mane! non insequor hostis; 1:505 nympha, mane! sic agna lupum, sic cerva leonem, 1:506 sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae, 1:507 hostes quaeque suos: amor est mihi causa sequendi! 1:508 me miserum! ne prona cadas indignave laedi 1:509 crura notent sentes et sim tibi causa doloris! 1:510 aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro, 1:511 curre fugamque inhibe, moderatius insequar ipse. 1:512 cui placeas, inquire tamen: non incola montis, 1:513 non ego sum pastor, non hic armenta gregesque 1:514 horridus observo. nescis, temeraria, nescis, 1:515 quem fugias, ideoque fugis: mihi Delphica tellus 1:516 et Claros et Tenedos Patareaque regia servit; 1:517 Iuppiter est genitor; per me, quod eritque fuitque 1:518 estque, patet; per me concordant carmina nervis. 1:519 certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta 1:520 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit! 1:521 inventum medicina meum est, opiferque per orbem 1:522 dicor, et herbarum subiecta potentia nobis. 1:523 ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis 1:524 nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!'
1:525 Plura locuturum timido Peneia cursu 1:526 fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit, 1:527 tum quoque visa decens; nudabant corpora venti, 1:528 obviaque adversas vibrabant flamina vestes, 1:529 et levis inpulsos retro dabat aura capillos, 1:530 auctaque forma fuga est. sed enim non sustinet ultra 1:531 perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat 1:532 ipse Amor, admisso sequitur vestigia passu. 1:533 ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo 1:534 vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem; 1:535 alter inhaesuro similis iam iamque tenere 1:536 sperat et extento stringit vestigia rostro, 1:537 alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis 1:538 morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit: 1:539 sic deus et virgo est hic spe celer, illa timore. 1:540 qui tamen insequitur pennis adiutus Amoris, 1:541 ocior est requiemque negat tergoque fugacis 1:542 inminet et crinem sparsum cervicibus adflat. 1:543 viribus absumptis expalluit illa citaeque 1:544 victa labore fugae spectans Peneidas undas 1:545 'fer, pater,' inquit 'opem! si flumina numen habetis, 1:546 qua nimium placui, mutando perde figuram!' 1:547 [quae facit ut laedar mutando perde figuram.] 1:548 vix prece finita torpor gravis occupat artus, 1:549 mollia cinguntur tenui praecordia libro, 1:550 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt, 1:551 pes modo tam velox pigris radicibus haeret, 1:552 ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.
1:553 Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra 1:554 sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus 1:555 conplexusque suis ramos ut membra lacertis 1:556 oscula dat ligno; refugit tamen oscula lignum. 1:557 cui deus 'at, quoniam coniunx mea non potes esse, 1:558 arbor eris certe' dixit 'mea! semper habebunt 1:559 te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae; 1:560 tu ducibus Latiis aderis, cum laeta Triumphum 1:561 vox canet et visent longas Capitolia pompas; 1:562 postibus Augustis eadem fidissima custos 1:563 ante fores stabis mediamque tuebere quercum, 1:564 utque meum intonsis caput est iuvenale capillis, 1:565 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores!' 1:566 finierat Paean: factis modo laurea ramis 1:567 adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.
1:568 Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit 1:569 silva: vocant Tempe; per quae Peneos ab imo 1:570 effusus Pindo spumosis volvitur undis 1:571 deiectuque gravi tenues agitantia fumos 1:572 nubila conducit summisque adspergine silvis 1:573 inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat: 1:574 haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni 1:575 amnis, in his residens facto de cautibus antro, 1:576 undis iura dabat nymphisque colentibus undas. 1:577 conveniunt illuc popularia flumina primum, 1:578 nescia, gratentur consolenturne parentem, 1:579 populifer Sperchios et inrequietus Enipeus 1:580 Apidanosque senex lenisque Amphrysos et Aeas, 1:581 moxque amnes alii, qui, qua tulit inpetus illos, 1:582 in mare deducunt fessas erroribus undas. 1:583 Inachus unus abest imoque reconditus antro 1:584 fletibus auget aquas natamque miserrimus Io 1:585 luget ut amissam: nescit, vitane fruatur 1:586 an sit apud manes; sed quam non invenit usquam, 1:587 esse putat nusquam atque animo peiora veretur.
1:588 Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam 1:589 flumine et 'o virgo Iove digna tuoque beatum 1:590 nescio quem factura toro, pete' dixerat 'umbras 1:591 altorum nemorum' (et nemorum monstraverat umbras) 1:592 'dum calet, et medio sol est altissimus orbe! 1:593 quodsi sola times latebras intrare ferarum, 1:594 praeside tuta deo nemorum secreta subibis, 1:595 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna 1:596 sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto. 1:597 ne fuge me!' fugiebat enim. iam pascua Lernae 1:598 consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva, 1:599 cum deus inducta latas caligine terras 1:600 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.
1:601 Interea medios Iuno despexit in Argos 1:602 et noctis faciem nebulas fecisse volucres 1:603 sub nitido mirata die, non fluminis illas 1:604 esse, nec umenti sensit tellure remitti; 1:605 atque suus coniunx ubi sit circumspicit, ut quae 1:606 deprensi totiens iam nosset furta mariti. 1:607 quem postquam caelo non repperit, 'aut ego fallor 1:608 aut ego laedor' ait delapsaque ab aethere summo 1:609 constitit in terris nebulasque recedere iussit. 1:610 coniugis adventum praesenserat inque nitentem 1:611 Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam; 1:612 bos quoque formosa est. speciem Saturnia vaccae, 1:613 quamquam invita, probat nec non, et cuius et unde 1:614 quove sit armento, veri quasi nescia quaerit. 1:615 Iuppiter e terra genitam mentitur, ut auctor 1:616 desinat inquiri: petit hanc Saturnia munus. 1:617 quid faciat? crudele suos addicere amores, 1:618 non dare suspectum est: Pudor est, qui suadeat illinc, 1:619 hinc dissuadet Amor. victus Pudor esset Amore, 1:620 sed leve si munus sociae generisque torique 1:621 vacca negaretur, poterat non vacca videri!
1:622 Paelice donata non protinus exuit omnem 1:623 diva metum timuitque Iovem et fuit anxia furti, 1:624 donec Arestoridae servandam tradidit Argo. 1:625 centum luminibus cinctum caput Argus habebat 1:626 inde suis vicibus capiebant bina quietem, 1:627 cetera servabant atque in statione manebant. 1:628 constiterat quocumque modo, spectabat ad Io, 1:629 ante oculos Io, quamvis aversus, habebat. 1:630 luce sinit pasci; cum sol tellure sub alta est, 1:631 claudit et indigno circumdat vincula collo. 1:632 frondibus arboreis et amara pascitur herba. 1:633 proque toro terrae non semper gramen habenti 1:634 incubat infelix limosaque flumina potat. 1:635 illa etiam supplex Argo cum bracchia vellet 1:636 tendere, non habuit, quae bracchia tenderet Argo, 1:637 conatoque queri mugitus edidit ore 1:638 pertimuitque sonos propriaque exterrita voce est. 1:639 venit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat, 1:640 Inachidas: rictus novaque ut conspexit in unda 1:641 cornua, pertimuit seque exsternata refugit. 1:642 naides ignorant, ignorat et Inachus ipse, 1:643 quae sit; at illa patrem sequitur sequiturque sorores 1:644 et patitur tangi seque admirantibus offert. 1:645 decerptas senior porrexerat Inachus herbas: 1:646 illa manus lambit patriisque dat oscula palmis 1:647 nec retinet lacrimas et, si modo verba sequantur, 1:648 oret opem nomenque suum casusque loquatur; 1:649 littera pro verbis, quam pes in pulvere duxit, 1:650 corporis indicium mutati triste peregit. 1:651 'me miserum!' exclamat pater Inachus inque gementis 1:652 cornibus et nivea pendens cervice iuvencae 1:653 'me miserum!' ingeminat; 'tune es quaesita per omnes 1:654 nata mihi terras? tu non inventa reperta 1:655 luctus eras levior! retices nec mutua nostris 1:656 dicta refers, alto tantum suspiria ducis 1:657 pectore, quodque unum potes, ad mea verba remugis! 1:658 at tibi ego ignarus thalamos taedasque parabam, 1:659 spesque fuit generi mihi prima, secunda nepotum. 1:660 de grege nunc tibi vir, nunc de grege natus habendus. 1:661 nec finire licet tantos mihi morte dolores; 1:662 sed nocet esse deum, praeclusaque ianua leti 1:663 aeternum nostros luctus extendit in aevum.' 1:664 talia maerenti stellatus submovet Argus 1:665 ereptamque patri diversa in pascua natam 1:666 abstrahit. ipse procul montis sublime cacumen 1:667 occupat, unde sedens partes speculatur in omnes.
1:668 Nec superum rector mala tanta Phoronidos ultra 1:669 ferre potest natumque vocat, quem lucida partu 1:670 Pleias enixa est letoque det imperat Argum. 1:671 parva mora est alas pedibus virgamque potenti 1:672 somniferam sumpsisse manu tegumenque capillis. 1:673 haec ubi disposuit, patria Iove natus ab arce 1:674 desilit in terras; illic tegumenque removit 1:675 et posuit pennas, tantummodo virga retenta est: 1:676 hac agit, ut pastor, per devia rura capellas 1:677 dum venit abductas, et structis cantat avenis. 1:678 voce nova captus custos Iunonius 'at tu, 1:679 quisquis es, hoc poteras mecum considere saxo' 1:680 Argus ait; 'neque enim pecori fecundior ullo 1:681 herba loco est, aptamque vides pastoribus umbram.'
1:682 Sedit Atlantiades et euntem multa loquendo 1:683 detinuit sermone diem iunctisque canendo 1:684 vincere harundinibus servantia lumina temptat. 1:685 ille tamen pugnat molles evincere somnos 1:686 et, quamvis sopor est oculorum parte receptus, 1:687 parte tamen vigilat. quaerit quoque (namque reperta 1:688 fistula nuper erat), qua sit ratione reperta.
1:689 Tum deus 'Arcadiae gelidis sub montibus' inquit 1:690 'inter hamadryadas celeberrima Nonacrinas 1:691 naias una fuit: nymphae Syringa vocabant. 1:692 non semel et satyros eluserat illa sequentes 1:693 et quoscumque deos umbrosaque silva feraxque 1:694 rus habet. Ortygiam studiis ipsaque colebat 1:695 virginitate deam; ritu quoque cincta Dianae 1:696 falleret et posset credi Latonia, si non 1:697 corneus huic arcus, si non foret aureus illi; 1:698 sic quoque fallebat.
1:699 Redeuntem colle Lycaeo 1:700 Pan videt hanc pinuque caput praecinctus acuta 1:701 talia verba refert -- restabat verba referre 1:702 et precibus spretis fugisse per avia nympham, 1:703 donec harenosi placidum Ladonis ad amnem 1:704 venerit; hic illam cursum inpedientibus undis 1:705 ut se mutarent liquidas orasse sorores, 1:706 Panaque cum prensam sibi iam Syringa putaret, 1:707 corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres, 1:708 dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos 1:709 effecisse sonum tenuem similemque querenti. 1:710 arte nova vocisque deum dulcedine captum 1:711 'hoc mihi colloquium tecum' dixisse 'manebit,' 1:712 atque ita disparibus calamis conpagine cerae 1:713 inter se iunctis nomen tenuisse puellae. 1:714 talia dicturus vidit Cyllenius omnes 1:715 subcubuisse oculos adopertaque lumina somno; 1:716 supprimit extemplo vocem firmatque soporem 1:717 languida permulcens medicata lumina virga. 1:718 nec mora, falcato nutantem vulnerat ense, 1:719 qua collo est confine caput, saxoque cruentum 1:720 deicit et maculat praeruptam sanguine rupem. 1:721 Arge, iaces, quodque in tot lumina lumen habebas, 1:722 exstinctum est, centumque oculos nox occupat una.
1:723 Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis 1:724 collocat et gemmis caudam stellantibus inplet. 1:725 protinus exarsit nec tempora distulit irae 1:726 horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn 1:727 paelicis Argolicae stimulosque in pectore caecos 1:728 condidit et profugam per totum exercuit orbem. 1:729 ultimus inmenso restabas, Nile, labori; 1:730 quem simulac tetigit, positisque in margine ripae 1:731 procubuit genibus resupinoque ardua collo, 1:732 quos potuit solos, tollens ad sidera vultus 1:733 et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu 1:734 cum Iove visa queri finemque orare malorum. 1:735 coniugis ille suae conplexus colla lacertis, 1:736 finiat ut poenas tandem, rogat 'in' que 'futurum 1:737 pone metus' inquit: 'numquam tibi causa doloris 1:738 haec erit,' et Stygias iubet hoc audire paludes.
1:739 Ut lenita dea est, vultus capit illa priores 1:740 fitque, quod ante fuit: fugiunt e corpore saetae, 1:741 cornua decrescunt, fit luminis artior orbis, 1:742 contrahitur rictus, redeunt umerique manusque, 1:743 ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues: 1:744 de bove nil superest formae nisi candor in illa. 1:745 officioque pedum nymphe contenta duorum 1:746 erigitur metuitque loqui, ne more iuvencae 1:747 mugiat, et timide verba intermissa retemptat.
1:748 Nunc dea linigera colitur celeberrima turba. 1:749 huic Epaphus magni genitus de semine tandem 1:750 creditur esse Iovis perque urbes iuncta parenti 1:751 templa tenet. fuit huic animis aequalis et annis 1:752 Sole satus Phaethon, quem quondam magna loquentem 1:753 nec sibi cedentem Phoeboque parente superbum 1:754 non tulit Inachides 'matri' que ait 'omnia demens 1:755 credis et es tumidus genitoris imagine falsi.' 1:756 erubuit Phaethon iramque pudore repressit 1:757 et tulit ad Clymenen Epaphi convicia matrem 1:758 'quo' que 'magis doleas, genetrix' ait, 'ille ego liber, 1:759 ille ferox tacui! pudet haec opprobria nobis 1:760 et dici potuisse et non potuisse refelli. 1:761 at tu, si modo sum caelesti stirpe creatus, 1:762 ede notam tanti generis meque adsere caelo!' 1:763 dixit et inplicuit materno bracchia collo 1:764 perque suum Meropisque caput taedasque sororum 1:765 traderet oravit veri sibi signa parentis. 1:766 ambiguum Clymene precibus Phaethontis an ira 1:767 mota magis dicti sibi criminis utraque caelo 1:768 bracchia porrexit spectansque ad lumina solis 1:769 'per iubar hoc' inquit 'radiis insigne coruscis, 1:770 nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque, 1:771 hoc te, quem spectas, hoc te, qui temperat orbem, 1:772 Sole satum; si ficta loquor, neget ipse videndum 1:773 se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris! 1:774 nec longus labor est patrios tibi nosse penates. 1:775 unde oritur, domus est terrae contermina nostrae: 1:776 si modo fert animus, gradere et scitabere ab ipso!' 1:777 emicat extemplo laetus post talia matris 1:778 dicta suae Phaethon et concipit aethera mente 1:779 Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos 1:780 sidereis transit patriosque adit inpiger ortus. Metamorphoseon Liber II
2:1 Regia Solis erat sublimibus alta columnis, 2:2 clara micante auro flammasque imitante pyropo, 2:3 cuius ebur nitidum fastigia summa tegebat, 2:4 argenti bifores radiabant lumine valvae. 2:5 materiam superabat opus: nam Mulciber illic 2:6 aequora caelarat medias cingentia terras 2:7 terrarumque orbem caelumque, quod imminet orbi. 2:8 caeruleos habet unda deos, Tritona canorum 2:9 Proteaque ambiguum ballaenarumque prementem 2:10 Aegaeona suis inmania terga lacertis 2:11 Doridaque et natas, quarum pars nare videtur, 2:12 pars in mole sedens viridis siccare capillos, 2:13 pisce vehi quaedam: facies non omnibus una, 2:14 non diversa tamen, qualem decet esse sororum. 2:15 terra viros urbesque gerit silvasque ferasque 2:16 fluminaque et nymphas et cetera numina ruris. 2:17 haec super inposita est caeli fulgentis imago, 2:18 signaque sex foribus dextris totidemque sinistris.
2:19 Quo simul adclivi Clymeneia limite proles 2:20 venit et intravit dubitati tecta parentis, 2:21 protinus ad patrios sua fert vestigia vultus 2:22 consistitque procul; neque enim propiora ferebat 2:23 lumina: purpurea velatus veste sedebat 2:24 in solio Phoebus claris lucente smaragdis. 2:25 a dextra laevaque Dies et Mensis et Annus 2:26 Saeculaque et positae spatiis aequalibus Horae 2:27 Verque novum stabat cinctum florente corona, 2:28 stabat nuda Aestas et spicea serta gerebat, 2:29 stabat et Autumnus calcatis sordidus uvis 2:30 et glacialis Hiems canos hirsuta capillos.
2:31 Ipse loco medius rerum novitate paventem 2:32 Sol oculis iuvenem, quibus adspicit omnia, vidit 2:33 'quae' que 'viae tibi causa? quid hac' ait 'arce petisti, 2:34 progenies, Phaethon, haud infitianda parenti?' 2:35 ille refert: 'o lux inmensi publica mundi, 2:36 Phoebe pater, si das usum mihi nominis huius, 2:37 nec falsa Clymene culpam sub imagine celat, 2:38 pignora da, genitor, per quae tua vera propago 2:39 credar, et hunc animis errorem detrahe nostris!' 2:40 dixerat, at genitor circum caput omne micantes 2:41 deposuit radios propiusque accedere iussit 2:42 amplexuque dato 'nec tu meus esse negari 2:43 dignus es, et Clymene veros' ait 'edidit ortus, 2:44 quoque minus dubites, quodvis pete munus, ut illud 2:45 me tribuente feras! promissi testis adesto 2:46 dis iuranda palus, oculis incognita nostris!' 2:47 vix bene desierat, currus rogat ille paternos 2:48 inque diem alipedum ius et moderamen equorum.
2:49 Paenituit iurasse patrem: qui terque quaterque 2:50 concutiens inlustre caput 'temeraria' dixit 2:51 'vox mea facta tua est; utinam promissa liceret 2:52 non dare! confiteor, solum hoc tibi, nate, negarem. 2:53 dissuadere licet: non est tua tuta voluntas! 2:54 magna petis, Phaethon, et quae nec viribus istis 2:55 munera conveniant nec tam puerilibus annis: 2:56 sors tua mortalis, non est mortale, quod optas. 2:57 plus etiam, quam quod superis contingere possit, 2:58 nescius adfectas; placeat sibi quisque licebit, 2:59 non tamen ignifero quisquam consistere in axe 2:60 me valet excepto; vasti quoque rector Olympi, 2:61 qui fera terribili iaculatur fulmina dextra, 2:62 non agat hos currus: et quid Iove maius habemus? 2:63 ardua prima via est et qua vix mane recentes 2:64 enituntur equi; medio est altissima caelo, 2:65 unde mare et terras ipsi mihi saepe videre 2:66 fit timor et pavida trepidat formidine pectus; 2:67 ultima prona via est et eget moderamine certo: 2:68 tunc etiam quae me subiectis excipit undis, 2:69 ne ferar in praeceps, Tethys solet ipsa vereri. 2:70 adde, quod adsidua rapitur vertigine caelum 2:71 sideraque alta trahit celerique volumine torquet. 2:72 nitor in adversum, nec me, qui cetera, vincit 2:73 inpetus, et rapido contrarius evehor orbi. 2:74 finge datos currus: quid ages? poterisne rotatis 2:75 obvius ire polis, ne te citus auferat axis? 2:76 forsitan et lucos illic urbesque deorum 2:77 concipias animo delubraque ditia donis 2:78 esse: per insidias iter est formasque ferarum! 2:79 utque viam teneas nulloque errore traharis, 2:80 per tamen adversi gradieris cornua tauri 2:81 Haemoniosque arcus violentique ora Leonis 2:82 saevaque circuitu curvantem bracchia longo 2:83 Scorpion atque aliter curvantem bracchia Cancrum. 2:84 nec tibi quadripedes animosos ignibus illis, 2:85 quos in pectore habent, quos ore et naribus efflant, 2:86 in promptu regere est: vix me patiuntur, ubi acres 2:87 incaluere animi cervixque repugnat habenis. 2:88 at tu, funesti ne sim tibi muneris auctor, 2:89 nate, cave, dum resque sinit tua corrige vota! 2:90 scilicet ut nostro genitum te sanguine credas, 2:91 pignora certa petis: do pignora certa timendo 2:92 et patrio pater esse metu probor. adspice vultus 2:93 ecce meos; utinamque oculos in pectora posses 2:94 inserere et patrias intus deprendere curas! 2:95 denique quidquid habet dives, circumspice, mundus 2:96 eque tot ac tantis caeli terraeque marisque 2:97 posce bonis aliquid; nullam patiere repulsam. 2:98 deprecor hoc unum, quod vero nomine poena, 2:99 non honor est: poenam, Phaethon, pro munere poscis! 2:100 quid mea colla tenes blandis, ignare, lacertis? 2:101 ne dubita! dabitur (Stygias iuravimus undas), 2:102 quodcumque optaris; sed tu sapientius opta!'
2:103 Finierat monitus; dictis tamen ille repugnat 2:104 propositumque premit flagratque cupidine currus. 2:105 ergo, qua licuit, genitor cunctatus ad altos 2:106 deducit iuvenem, Vulcania munera, currus. 2:107 aureus axis erat, temo aureus, aurea summae 2:108 curvatura rotae, radiorum argenteus ordo; 2:109 per iuga chrysolithi positaeque ex ordine gemmae 2:110 clara repercusso reddebant lumina Phoebo.
2:111 Dumque ea magnanimus Phaethon miratur opusque 2:112 perspicit, ecce vigil nitido patefecit ab ortu 2:113 purpureas Aurora fores et plena rosarum 2:114 atria: diffugiunt stellae, quarum agmina cogit 2:115 Lucifer et caeli statione novissimus exit.
2:116 Quem petere ut terras mundumque rubescere vidit 2:117 cornuaque extremae velut evanescere lunae, 2:118 iungere equos Titan velocibus imperat Horis. 2:119 iussa deae celeres peragunt ignemque vomentes, 2:120 ambrosiae suco saturos, praesepibus altis 2:121 quadripedes ducunt adduntque sonantia frena. 2:122 tum pater ora sui sacro medicamine nati 2:123 contigit et rapidae fecit patientia flammae 2:124 inposuitque comae radios praesagaque luctus 2:125 pectore sollicito repetens suspiria dixit: 2:126 'si potes his saltem monitis parere parentis 2:127 parce, puer, stimulis et fortius utere loris! 2:128 sponte sua properant, labor est inhibere volentes. 2:129 nec tibi derectos placeat via quinque per arcus! 2:130 sectus in obliquum est lato curvamine limes, 2:131 zonarumque trium contentus fine polumque 2:132 effugit australem iunctamque aquilonibus arcton: 2:133 hac sit itermanifesta rotae vestigia cernes 2:134 utque ferant aequos et caelum et terra calores, 2:135 nec preme nec summum molire per aethera currum! 2:136 altius egressus caelestia tecta cremabis, 2:137 inferius terras; medio tutissimus ibis. 2:138 neu te dexterior tortum declinet ad Anguem, 2:139 neve sinisterior pressam rota ducat ad Aram, 2:140 inter utrumque tene! Fortunae cetera mando, 2:141 quae iuvet et melius quam tu tibi consulat opto. 2:142 dum loquor, Hesperio positas in litore metas 2:143 umida nox tetigit; non est mora libera nobis! 2:144 poscimur: effulget tenebris Aurora fugatis. 2:145 corripe lora manu, vel, si mutabile pectus 2:146 est tibi, consiliis, non curribus utere nostris! 2:147 dum potes et solidis etiamnum sedibus adstas, 2:148 dumque male optatos nondum premis inscius axes, 2:149 quae tutus spectes, sine me dare lumina terris!'
2:150 Occupat ille levem iuvenali corpore currum 2:151 statque super manibusque leves contingere habenas 2:152 gaudet et invito grates agit inde parenti.
2:153 Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon, 2:154 Solis equi, quartusque Phlegon hinnitibus auras 2:155 flammiferis inplent pedibusque repagula pulsant. 2:156 quae postquam Tethys, fatorum ignara nepotis, 2:157 reppulit, et facta est inmensi copia caeli, 2:158 corripuere viam pedibusque per aera motis 2:159 obstantes scindunt nebulas pennisque levati 2:160 praetereunt ortos isdem de partibus Euros. 2:161 sed leve pondus erat nec quod cognoscere possent 2:162 Solis equi, solitaque iugum gravitate carebat; 2:163 utque labant curvae iusto sine pondere naves 2:164 perque mare instabiles nimia levitate feruntur, 2:165 sic onere adsueto vacuus dat in aera saltus 2:166 succutiturque alte similisque est currus inani.
2:167 Quod simulac sensere, ruunt tritumque relinquunt 2:168 quadriiugi spatium nec quo prius ordine currunt. 2:169 ipse pavet nec qua commissas flectat habenas 2:170 nec scit qua sit iter, nec, si sciat, imperet illis. 2:171 tum primum radiis gelidi caluere Triones 2:172 et vetito frustra temptarunt aequore tingui, 2:173 quaeque polo posita est glaciali proxima Serpens, 2:174 frigore pigra prius nec formidabilis ulli, 2:175 incaluit sumpsitque novas fervoribus iras; 2:176 te quoque turbatum memorant fugisse, Boote, 2:177 quamvis tardus eras et te tua plaustra tenebant.
2:178 Ut vero summo despexit ab aethere terras 2:179 infelix Phaethon penitus penitusque iacentes, 2:180 palluit et subito genua intremuere timore 2:181 suntque oculis tenebrae per tantum lumen obortae, 2:182 et iam mallet equos numquam tetigisse paternos, 2:183 iam cognosse genus piget et valuisse rogando, 2:184 iam Meropis dici cupiens ita fertur, ut acta 2:185 praecipiti pinus borea, cui victa remisit 2:186 frena suus rector, quam dis votisque reliquit. 2:187 quid faciat? multum caeli post terga relictum, 2:188 ante oculos plus est: animo metitur utrumque 2:189 et modo, quos illi fatum contingere non est, 2:190 prospicit occasus, interdum respicit ortus, 2:191 quidque agat ignarus stupet et nec frena remittit 2:192 nec retinere valet nec nomina novit equorum. 2:193 sparsa quoque in vario passim miracula caelo 2:194 vastarumque videt trepidus simulacra ferarum. 2:195 est locus, in geminos ubi bracchia concavat arcus 2:196 Scorpius et cauda flexisque utrimque lacertis 2:197 porrigit in spatium signorum membra duorum: 2:198 hunc puer ut nigri madidum sudore veneni 2:199 vulnera curvata minitantem cuspide vidit, 2:200 mentis inops gelida formidine lora remisit.
2:201 Quae postquam summum tetigere iacentia tergum, 2:202 exspatiantur equi nulloque inhibente per auras 2:203 ignotae regionis eunt, quaque inpetus egit, 2:204 hac sine lege ruunt altoque sub aethere fixis 2:205 incursant stellis rapiuntque per avia currum 2:206 et modo summa petunt, modo per declive viasque 2:207 praecipites spatio terrae propiore feruntur, 2:208 inferiusque suis fraternos currere Luna 2:209 admiratur equos, ambustaque nubila fumant. 2:210 corripitur flammis, ut quaeque altissima, tellus 2:211 fissaque agit rimas et sucis aret ademptis; 2:212 pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor, 2:213 materiamque suo praebet seges arida damno. 2:214 parva queror: magnae pereunt cum moenibus urbes, 2:215 cumque suis totas populis incendia gentis 2:216 in cinerem vertunt; silvae cum montibus ardent; 2:217 ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete 2:218 et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide 2:219 virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemus: 2:220 ardet in inmensum geminatis ignibus Aetne 2:221 Parnasosque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys 2:222 et tandem nivibus Rhodope caritura Mimasque 2:223 Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron. 2:224 nec prosunt Scythiae sua frigora: Caucasus ardet 2:225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus 2:226 aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus.
2:227 Tum vero Phaethon cunctis e partibus orbem 2:228 adspicit accensum nec tantos sustinet aestus 2:229 ferventisque auras velut e fornace profunda 2:230 ore trahit currusque suos candescere sentit; 2:231 et neque iam cineres eiectatamque favillam 2:232 ferre potest calidoque involvitur undique fumo, 2:233 quoque eat aut ubi sit, picea caligine tectus 2:234 nescit et arbitrio volucrum raptatur equorum.
2:235 Sanguine tum credunt in corpora summa vocato 2:236 Aethiopum populos nigrum traxisse colorem; 2:237 tum facta est Libye raptis umoribus aestu 2:238 arida, tum nymphae passis fontesque lacusque 2:239 deflevere comis; quaerit Boeotia Dircen, 2:240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas; 2:241 nec sortita loco distantes flumina ripas 2:242 tuta manent: mediis Tanais fumavit in undis 2:243 Peneosque senex Teuthranteusque Caicus 2:244 et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho 2:245 arsurusque iterum Xanthos flavusque Lycormas, 2:246 quique recurvatis ludit Maeandros in undis, 2:247 Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas. 2:248 arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes 2:249 Thermodonque citus Gangesque et Phasis et Hister; 2:250 aestuat Alpheos, ripae Spercheides ardent, 2:251 quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus aurum, 2:252 et, quae Maeonias celebrabant carmine ripas 2:253 flumineae volucres, medio caluere Caystro; 2:254 Nilus in extremum fugit perterritus orbem 2:255 occuluitque caput, quod adhuc latet: ostia septem 2:256 pulverulenta vacant, septem sine flumine valles. 2:257 fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat 2:258 Hesperiosque amnes, Rhenum Rhodanumque Padumque 2:259 cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrin. 2:260 dissilit omne solum, penetratque in Tartara rimis 2:261 lumen et infernum terret cum coniuge regem; 2:262 et mare contrahitur siccaeque est campus harenae, 2:263 quod modo pontus erat, quosque altum texerat aequor, 2:264 exsistunt montes et sparsas Cycladas augent. 2:265 ima petunt pisces, nec se super aequora curvi 2:266 tollere consuetas audent delphines in auras; 2:267 corpora phocarum summo resupina profundo 2:268 exanimata natant: ipsum quoque Nerea fama est 2:269 Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris. 2:270 ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu 2:271 exserere ausus erat, ter non tulit aeris ignes.
2:272 Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto, 2:273 inter aquas pelagi contractosque undique fontes, 2:274 qui se condiderant in opacae viscera matris, 2:275 sustulit oppressos collo tenus arida vultus 2:276 opposuitque manum fronti magnoque tremore 2:277 omnia concutiens paulum subsedit et infra, 2:278 quam solet esse, fuit fractaque ita voce locuta est: 2:279 'si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant, 2:280 summe deum? liceat periturae viribus ignis 2:281 igne perire tuo clademque auctore levare! 2:282 vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo'; 2:283 (presserat ora vapor) 'tostos en adspice crines 2:284 inque oculis tantum, tantum super ora favillae! 2:285 hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem 2:286 officiique refers, quod adunci vulnera aratri 2:287 rastrorumque fero totoque exerceor anno, 2:288 quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges 2:289 humano generi, vobis quoque tura ministro? 2:290 sed tamen exitium fac me meruisse: quid undae, 2:291 quid meruit frater? cur illi tradita sorte 2:292 aequora decrescunt et ab aethere longius absunt? 2:293 quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit, 2:294 at caeli miserere tui! circumspice utrumque: 2:295 fumat uterque polus! quos si vitiaverit ignis, 2:296 atria vestra ruent! Atlas en ipse laborat 2:297 vixque suis umeris candentem sustinet axem! 2:298 si freta, si terrae pereunt, si regia caeli, 2:299 in chaos antiquum confundimur! eripe flammis, 2:300 si quid adhuc superest, et rerum consule summae!'
2:301 Dixerat haec Tellus: neque enim tolerare vaporem 2:302 ulterius potuit nec dicere plura suumque 2:303 rettulit os in se propioraque manibus antra; 2:304 at pater omnipotens, superos testatus et ipsum, 2:305 qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato 2:306 interitura gravi, summam petit arduus arcem, 2:307 unde solet nubes latis inducere terris, 2:308 unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat; 2:309 sed neque quas posset terris inducere nubes 2:310 tunc habuit, nec quos caelo demitteret imbres: 2:311 intonat et dextra libratum fulmen ab aure 2:312 misit in aurigam pariterque animaque rotisque 2:313 expulit et saevis conpescuit ignibus ignes. 2:314 consternantur equi et saltu in contraria facto 2:315 colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt: 2:316 illic frena iacent, illic temone revulsus 2:317 axis, in hac radii fractarum parte rotarum 2:318 sparsaque sunt late laceri vestigia currus.
2:319 At Phaethon rutilos flamma populante capillos 2:320 volvitur in praeceps longoque per aera tractu 2:321 fertur, ut interdum de caelo stella sereno 2:322 etsi non cecidit, potuit cecidisse videri. 2:323 quem procul a patria diverso maximus orbe 2:324 excipit Eridanus fumantiaque abluit ora. 2:325 Naides Hesperiae trifida fumantia flamma 2:326 corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum: 2:327 HIC . SITUS . EST . PHAETHON . CURRUS . AURIGA . PATERNI 2:328 QUEM . SI . NON . TENUIT . MAGNIS . TAMEN . EXCIDIT . AUSIS
2:329 Nam pater obductos luctu miserabilis aegro 2:330 condiderat vultus, et, si modo credimus, unum 2:331 isse diem sine sole ferunt: incendia lumen 2:332 praebebant aliquisque malo fuit usus in illo. 2:333 at Clymene postquam dixit, quaecumque fuerunt 2:334 in tantis dicenda malis, lugubris et amens 2:335 et laniata sinus totum percensuit orbem 2:336 exanimesque artus primo, mox ossa requirens 2:337 repperit ossa tamen peregrina condita ripa 2:338 incubuitque loco nomenque in marmore lectum 2:339 perfudit lacrimis et aperto pectore fovit. 2:340 nec minus Heliades fletus et, inania morti 2:341 munera, dant lacrimas, et caesae pectora palmis 2:342 non auditurum miseras Phaethonta querellas 2:343 nocte dieque vocant adsternunturque sepulcro. 2:344 luna quater iunctis inplerat cornibus orbem; 2:345 illae more suo (nam morem fecerat usus) 2:346 plangorem dederant: e quis Phaethusa, sororum 2:347 maxima, cum vellet terra procumbere, questa est 2:348 deriguisse pedes; ad quam conata venire 2:349 candida Lampetie subita radice retenta est; 2:350 tertia, cum crinem manibus laniare pararet, 2:351 avellit frondes; haec stipite crura teneri, 2:352 illa dolet fieri longos sua bracchia ramos, 2:353 dumque ea mirantur, conplectitur inguina cortex 2:354 perque gradus uterum pectusque umerosque manusque 2:355 ambit, et exstabant tantum ora vocantia matrem. 2:356 quid faciat mater, nisi, quo trahat inpetus illam, 2:357 huc eat atque illuc et, dum licet, oscula iungat? 2:358 non satis est: truncis avellere corpora temptat 2:359 et teneros manibus ramos abrumpit, at inde 2:360 sanguineae manant tamquam de vulnere guttae. 2:361 'parce, precor, mater,' quaecumque est saucia, clamat, 2:362 'parce, precor: nostrum laceratur in arbore corpus 2:363 iamque vale'cortex in verba novissima venit. 2:364 inde fluunt lacrimae, stillataque sole rigescunt 2:365 de ramis electra novis, quae lucidus amnis 2:366 excipit et nuribus mittit gestanda Latinis.
2:367 Adfuit huic monstro proles Stheneleia Cycnus, 2:368 qui tibi materno quamvis a sanguine iunctus, 2:369 mente tamen, Phaethon, propior fuit. ille relicto 2:370 (nam Ligurum populos et magnas rexerat urbes) 2:371 imperio ripas virides amnemque querellis 2:372 Eridanum inplerat silvamque sororibus auctam, 2:373 cum vox est tenuata viro canaeque capillos 2:374 dissimulant plumae collumque a pectore longe 2:375 porrigitur digitosque ligat iunctura rubentis, 2:376 penna latus velat, tenet os sine acumine rostrum. 2:377 fit nova Cycnus avis nec se caeloque Iovique 2:378 credit, ut iniuste missi memor ignis ab illo; 2:379 stagna petit patulosque lacus ignemque perosus 2:380 quae colat elegit contraria flumina flammis.
2:381 Squalidus interea genitor Phaethontis et expers 2:382 ipse sui decoris, qualis, cum deficit orbem, 2:383 esse solet, lucemque odit seque ipse diemque 2:384 datque animum in luctus et luctibus adicit iram 2:385 officiumque negat mundo. 'satis' inquit 'ab aevi 2:386 sors mea principiis fuit inrequieta, pigetque 2:387 actorum sine fine mihi, sine honore laborum! 2:388 quilibet alter agat portantes lumina currus! 2:389 si nemo est omnesque dei non posse fatentur, 2:390 ipse agat ut saltem, dum nostras temptat habenas, 2:391 orbatura patres aliquando fulmina ponat! 2:392 tum sciet ignipedum vires expertus equorum 2:393 non meruisse necem, qui non bene rexerit illos.'
2:394 Talia dicentem circumstant omnia Solem 2:395 numina, neve velit tenebras inducere rebus, 2:396 supplice voce rogant; missos quoque Iuppiter ignes 2:397 excusat precibusque minas regaliter addit. 2:398 colligit amentes et adhuc terrore paventes 2:399 Phoebus equos stimuloque dolens et verbere saevit 2:400 (saevit enim) natumque obiectat et inputat illis.
2:401 At pater omnipotens ingentia moenia caeli 2:402 circuit et, ne quid labefactum viribus ignis 2:403 corruat, explorat. quae postquam firma suique 2:404 roboris esse videt, terras hominumque labores 2:405 perspicit. Arcadiae tamen est inpensior illi 2:406 cura suae: fontesque et nondum audentia labi 2:407 flumina restituit, dat terrae gramina, frondes 2:408 arboribus, laesasque iubet revirescere silvas. 2:409 dum redit itque frequens, in virgine Nonacrina 2:410 haesit, et accepti caluere sub ossibus ignes. 2:411 non erat huius opus lanam mollire trahendo 2:412 nec positu variare comas; ubi fibula vestem, 2:413 vitta coercuerat neglectos alba capillos; 2:414 et modo leve manu iaculum, modo sumpserat arcum, 2:415 miles erat Phoebes: nec Maenalon attigit ulla 2:416 gratior hac Triviae; sed nulla potentia longa est.
2:417 Ulterius medio spatium sol altus habebat, 2:418 cum subit illa nemus, quod nulla ceciderat aetas; 2:419 exuit hic umero pharetram lentosque retendit 2:420 arcus inque solo, quod texerat herba, iacebat 2:421 et pictam posita pharetram cervice premebat. 2:422 Iuppiter ut vidit fessam et custode vacantem, 2:423 'hoc certe furtum coniunx mea nesciet' inquit, 2:424 'aut si rescierit, sunt, o sunt iurgia tanti!' 2:425 protinus induitur faciem cultumque Dianae 2:426 atque ait: 'o comitum, virgo, pars una mearum, 2:427 in quibus es venata iugis?' de caespite virgo 2:428 se levat et 'salve numen, me iudice' dixit, 2:429 'audiat ipse licet, maius Iove.' ridet et audit 2:430 et sibi praeferri se gaudet et oscula iungit, 2:431 nec moderata satis nec sic a virgine danda. 2:432 qua venata foret silva, narrare parantem 2:433 inpedit amplexu nec se sine crimine prodit. 2:434 illa quidem contra, quantum modo femina posset 2:435 (adspiceres utinam, Saturnia, mitior esses), 2:436 illa quidem pugnat, sed quem superare puella, 2:437 quisve Iovem poterat? superum petit aethera victor 2:438 Iuppiter: huic odio nemus est et conscia silva; 2:439 unde pedem referens paene est oblita pharetram 2:440 tollere cum telis et quem suspenderat arcum.
2:441 Ecce, suo comitata choro Dictynna per altum 2:442 Maenalon ingrediens et caede superba ferarum 2:443 adspicit hanc visamque vocat: clamata refugit 2:444 et timuit primo, ne Iuppiter esset in illa; 2:445 sed postquam pariter nymphas incedere vidit, 2:446 sensit abesse dolos numerumque accessit ad harum. 2:447 heu! quam difficile est crimen non prodere vultu! 2:448 vix oculos attollit humo nec, ut ante solebat, 2:449 iuncta deae lateri nec toto est agmine prima, 2:450 sed silet et laesi dat signa rubore pudoris; 2:451 et, nisi quod virgo est, poterat sentire Diana 2:452 mille notis culpam: nymphae sensisse feruntur. 2:453 orbe resurgebant lunaria cornua nono, 2:454 cum de venatu fraternis languida flammis, 2:455 nacta nemus gelidum dea, quo cum murmure labens 2:456 ibat et attritas versabat rivus harenas. 2:457 ut loca laudavit, summas pede contigit undas; 2:458 his quoque laudatis 'procul est' ait 'arbiter omnis: 2:459 nuda superfusis tinguamus corpora lymphis!' 2:460 Parrhasis erubuit; cunctae velamina ponunt; 2:461 una moras quaerit: dubitanti vestis adempta est, 2:462 qua posita nudo patuit cum corpore crimen. 2:463 attonitae manibusque uterum celare volenti 2:464 'i procul hinc' dixit 'nec sacros pollue fontis!' 2:465 Cynthia deque suo iussit secedere coetu.
2:466 Senserat hoc olim magni matrona Tonantis 2:467 distuleratque graves in idonea tempora poenas. 2:468 causa morae nulla est, et iam puer Arcas (id ipsum 2:469 indoluit Iuno) fuerat de paelice natus. 2:470 quo simul obvertit saevam cum lumine mentem, 2:471 'scilicet hoc etiam restabat, adultera' dixit, 2:472 'ut fecunda fores, fieretque iniuria partu 2:473 nota, Iovisque mei testatum dedecus esset. 2:474 haud inpune feres: adimam tibi namque figuram, 2:475 qua tibi, quaque places nostro, inportuna, marito.' 2:476 dixit et adversam prensis a fronte capillis 2:477 stravit humi pronam. tendebat bracchia supplex: 2:478 bracchia coeperunt nigris horrescere villis 2:479 curvarique manus et aduncos crescere in unguis 2:480 officioque pedum fungi laudataque quondam 2:481 ora Iovi lato fieri deformia rictu. 2:482 neve preces animos et verba precantia flectant, 2:483 posse loqui eripitur: vox iracunda minaxque 2:484 plenaque terroris rauco de gutture fertur; 2:485 mens antiqua tamen facta quoque mansit in ursa, 2:486 adsiduoque suos gemitu testata dolores 2:487 qualescumque manus ad caelum et sidera tollit 2:488 ingratumque Iovem, nequeat cum dicere, sentit. 2:489 a! quotiens, sola non ausa quiescere silva, 2:490 ante domum quondamque suis erravit in agris! 2:491 a! quotiens per saxa canum latratibus acta est 2:492 venatrixque metu venantum territa fugit! 2:493 saepe feris latuit visis, oblita quid esset, 2:494 ursaque conspectos in montibus horruit ursos 2:495 pertimuitque lupos, quamvis pater esset in illis.
2:496 Ecce Lycaoniae proles ignara parentis, 2:497 Arcas adest ter quinque fere natalibus actis; 2:498 dumque feras sequitur, dum saltus eligit aptos 2:499 nexilibusque plagis silvas Erymanthidas ambit, 2:500 incidit in matrem, quae restitit Arcade viso 2:501 et cognoscenti similis fuit: ille refugit 2:502 inmotosque oculos in se sine fine tenentem 2:503 nescius extimuit propiusque accedere aventi 2:504 vulnifico fuerat fixurus pectora telo: 2:505 arcuit omnipotens pariterque ipsosque nefasque 2:506 sustulit et pariter raptos per inania vento 2:507 inposuit caelo vicinaque sidera fecit.
2:508 Intumuit Iuno, postquam inter sidera paelex 2:509 fulsit, et ad canam descendit in aequora Tethyn 2:510 Oceanumque senem, quorum reverentia movit 2:511 saepe deos, causamque viae scitantibus infit: 2:512 'quaeritis, aetheriis quare regina deorum 2:513 sedibus huc adsim? pro me tenet altera caelum! 2:514 mentior, obscurum nisi nox cum fecerit orbem, 2:515 nuper honoratas summo, mea vulnera, caelo 2:516 videritis stellas illic, ubi circulus axem 2:517 ultimus extremum spatioque brevissimus ambit. 2:518 et vero quisquam Iunonem laedere nolit 2:519 offensamque tremat, quae prosum sola nocendo? 2:520 o ego quantum egi! quam vasta potentia nostra est! 2:521 esse hominem vetui: facta est dea! sic ego poenas 2:522 sontibus inpono, sic est mea magna potestas! 2:523 vindicet antiquam faciem vultusque ferinos 2:524 detrahat, Argolica quod in ante Phoronide fecit 2:525 cur non et pulsa ducit Iunone meoque 2:526 collocat in thalamo socerumque Lycaona sumit? 2:527 at vos si laesae tangit contemptus alumnae, 2:528 gurgite caeruleo septem prohibete triones 2:529 sideraque in caelo stupri mercede recepta 2:530 pellite, ne puro tinguatur in aequore paelex!'
2:531 Di maris adnuerant: habili Saturnia curru, 2:532 ingreditur liquidum pavonibus aethera pictis, 2:533 tam nuper pictis caeso pavonibus Argo, 2:534 quam tu nuper eras, cum candidus ante fuisses, 2:535 corve loquax, subito nigrantis versus in alas. 2:536 nam fuit haec quondam niveis argentea pennis 2:537 ales, ut aequaret totas sine labe columbas, 2:538 nec servaturis vigili Capitolia voce 2:539 cederet anseribus nec amanti flumina cycno. 2:540 lingua fuit damno: lingua faciente loquaci 2:541 qui color albus erat, nunc est contrarius albo
2:542 Pulchrior in tota quam Larisaea Coronis 2:543 non fuit Haemonia: placuit tibi, Delphice, certe, 2:544 dum vel casta fuit vel inobservata, sed ales 2:545 sensit adulterium Phoebeius, utque latentem 2:546 detegeret culpam, non exorabilis index, 2:547 ad dominum tendebat iter. quem garrula motis 2:548 consequitur pennis, scitetur ut omnia, cornix 2:549 auditaque viae causa 'non utile carpis' 2:550 inquit 'iter: ne sperne meae praesagia linguae! 2:551 quid fuerim quid simque vide meritumque require: 2:552 invenies nocuisse fidem. nam tempore quodam 2:553 Pallas Ericthonium, prolem sine matre creatam, 2:554 clauserat Actaeo texta de vimine cista 2:555 virginibusque tribus gemino de Cecrope natis 2:556 et legem dederat, sua ne secreta viderent. 2:557 abdita fronde levi densa speculabar ab ulmo, 2:558 quid facerent: commissa duae sine fraude tuentur, 2:559 Pandrosos atque Herse; timidas vocat una sorores 2:560 Aglauros nodosque manu diducit, et intus 2:561 infantemque vident adporrectumque draconem. 2:562 acta deae refero. pro quo mihi gratia talis 2:563 redditur, ut dicar tutela pulsa Minervae 2:564 et ponar post noctis avem! mea poena volucres 2:565 admonuisse potest, ne voce pericula quaerant. 2:566 at, puto, non ultro nequiquam tale rogantem 2:567 me petiit!ipsa licet hoc a Pallade quaeras: 2:568 quamvis irata est, non hoc irata negabit. 2:569 nam me Phocaica clarus tellure Coroneus 2:570 (nota loquor) genuit, fueramque ego regia virgo 2:571 divitibusque procis (ne me contemne) petebar: 2:572 forma mihi nocuit. nam cum per litora lentis 2:573 passibus, ut soleo, summa spatiarer harena, 2:574 vidit et incaluit pelagi deus, utque precando 2:575 tempora cum blandis absumpsit inania verbis, 2:576 vim parat et sequitur. fugio densumque relinquo 2:577 litus et in molli nequiquam lassor harena. 2:578 inde deos hominesque voco; nec contigit ullum 2:579 vox mea mortalem: mota est pro virgine virgo 2:580 auxiliumque tulit. tendebam bracchia caelo: 2:581 bracchia coeperunt levibus nigrescere pennis; 2:582 reicere ex umeris vestem molibar, at illa 2:583 pluma erat inque cutem radices egerat imas; 2:584 plangere nuda meis conabar pectora palmis, 2:585 sed neque iam palmas nec pectora nuda gerebam; 2:586 currebam, nec, ut ante, pedes retinebat harena, 2:587 sed summa tollebar humo; mox alta per auras 2:588 evehor et data sum comes inculpata Minervae. 2:589 quid tamen hoc prodest, si diro facta volucris 2:590 crimine Nyctimene nostro successit honori? 2:591 an quae per totam res est notissima Lesbon, 2:592 non audita tibi est, patrium temerasse cubile 2:593 Nyctimenen? avis illa quidem, sed conscia culpae 2:594 conspectum lucemque fugit tenebrisque pudorem 2:595 celat et a cunctis expellitur aethere toto.'
2:596 Talia dicenti 'tibi' ait 'revocamina' corvus 2:597 'sint, precor, ista malo: nos vanum spernimus omen.' 2:598 nec coeptum dimittit iter dominoque iacentem 2:599 cum iuvene Haemonio vidisse Coronida narrat. 2:600 laurea delapsa est audito crimine amantis, 2:601 et pariter vultusque deo plectrumque colorque 2:602 excidit, utque animus tumida fervebat ab ira, 2:603 arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum 2:604 tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta 2:605 indevitato traiecit pectora telo. 2:606 icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro 2:607 candida puniceo perfudit membra cruore 2:608 et dixit: 'potui poenas tibi, Phoebe, dedisse, 2:609 sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.' 2:610 hactenus, et pariter vitam cum sanguine fudit; 2:611 corpus inane animae frigus letale secutum est.
2:612 Paenitet heu! sero poenae crudelis amantem, 2:613 seque, quod audierit, quod sic exarserit, odit; 2:614 odit avem, per quam crimen causamque dolendi 2:615 scire coactus erat, nec non arcumque manumque 2:616 odit cumque manu temeraria tela sagittas 2:617 conlapsamque fovet seraque ope vincere fata 2:618 nititur et medicas exercet inaniter artes. 2:619 quae postquam frustra temptata rogumque parari 2:620 vidit et arsuros supremis ignibus artus, 2:621 tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui 2:622 ora licet lacrimis) alto de corde petitos 2:623 edidit, haud aliter quam cum spectante iuvenca 2:624 lactentis vituli dextra libratus ab aure 2:625 tempora discussit claro cava malleus ictu. 2:626 ut tamen ingratos in pectora fudit odores 2:627 et dedit amplexus iniustaque iusta peregit, 2:628 non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem 2:629 semina, sed natum flammis uteroque parentis 2:630 eripuit geminique tulit Chironis in antrum, 2:631 sperantemque sibi non falsae praemia linguae 2:632 inter aves albas vetuit consistere corvum.
2:633 Semifer interea divinae stirpis alumno 2:634 laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore; 2:635 ecce venit rutilis umeros protecta capillis 2:636 filia centauri, quam quondam nympha Chariclo 2:637 fluminis in rapidi ripis enixa vocavit 2:638 Ocyroen: non haec artes contenta paternas 2:639 edidicisse fuit, fatorum arcana canebat. 2:640 ergo ubi vaticinos concepit mente furores 2:641 incaluitque deo, quem clausum pectore habebat, 2:642 adspicit infantem 'toto' que 'salutifer orbi 2:643 cresce, puer!' dixit; 'tibi se mortalia saepe 2:644 corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas 2:645 fas erit, idque semel dis indignantibus ausus 2:646 posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita, 2:647 eque deo corpus fies exsangue deusque, 2:648 qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis. 2:649 tu quoque, care pater, nunc inmortalis et aevis 2:650 omnibus ut maneas nascendi lege creatus, 2:651 posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae 2:652 sanguine serpentis per saucia membra recepto; 2:653 teque ex aeterno patientem numina mortis 2:654 efficient, triplicesque deae tua fila resolvent.' 2:655 restabat fatis aliquid: suspirat ab imis 2:656 pectoribus, lacrimaeque genis labuntur obortae, 2:657 atque ita 'praevertunt' inquit 'me fata, vetorque 2:658 plura loqui, vocisque meae praecluditur usus. 2:659 non fuerant artes tanti, quae numinis iram 2:660 contraxere mihi: mallem nescisse futura! 2:661 iam mihi subduci facies humana videtur, 2:662 iam cibus herba placet, iam latis currere campis 2:663 impetus est: in equam cognataque corpora vertor. 2:664 tota tamen quare? pater est mihi nempe biformis.' 2:665 talia dicenti pars est extrema querellae 2:666 intellecta parum confusaque verba fuerunt; 2:667 mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur 2:668 sed simulantis equam, parvoque in tempore certos 2:669 edidit hinnitus et bracchia movit in herbas. 2:670 tum digiti coeunt et quinos alligat ungues 2:671 perpetuo cornu levis ungula, crescit et oris 2:672 et colli spatium, longae pars maxima pallae 2:673 cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant, 2:674 in dextras abiere iubas, pariterque novata est 2:675 et vox et facies; nomen quoque monstra dedere.
2:676 Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros, 2:677 Delphice, poscebat. nam nec rescindere magni 2:678 iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses, 2:679 tunc aderas: Elin Messeniaque arva colebas. 2:680 illud erat tempus, quo te pastoria pellis 2:681 texit, onusque fuit baculum silvestre sinistrae, 2:682 alterius dispar septenis fistula cannis. 2:683 dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet, 2:684 incustoditae Pylios memorantur in agros 2:685 processisse boves: videt has Atlantide Maia 2:686 natus et arte sua silvis occultat abactas. 2:687 senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo 2:688 rure senex; Battum vicinia tota vocabat. 2:689 divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei 2:690 nobiliumque greges custos servabat equarum. 2:691 hunc tenuit blandaque manu seduxit et illi 2:692 'quisquis es, hospes' ait, 'si forte armenta requiret 2:693 haec aliquis, vidisse nega neu gratia facto 2:694 nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam!' 2:695 et dedit. accepta voces has reddidit hospes: 2:696 'tutus eas! lapis iste prius tua furta loquetur,' 2:697 et lapidem ostendit. simulat Iove natus abire; 2:698 mox redit et versa pariter cum voce figura 2:699 'rustice, vidisti si quas hoc limite' dixit 2:700 'ire boves, fer opem furtoque silentia deme! 2:701 iuncta suo pretium dabitur tibi femina tauro.' 2:702 at senior, postquam est merces geminata, 'sub illis 2:703 montibus' inquit 'erunt,' et erant sub montibus illis. 2:704 risit Atlantiades et 'me mihi, perfide, prodis? 2:705 me mihi prodis?' ait periuraque pectora vertit 2:706 in durum silicem, qui nunc quoque dicitur index, 2:707 inque nihil merito vetus est infamia saxo.
2:708 Hinc se sustulerat paribus caducifer alis, 2:709 Munychiosque volans agros gratamque Minervae 2:710 despectabat humum cultique arbusta Lycei. 2:711 illa forte die castae de more puellae 2:712 vertice supposito festas in Palladis arces 2:713 pura coronatis portabant sacra canistris. 2:714 inde revertentes deus adspicit ales iterque 2:715 non agit in rectum, sed in orbem curvat eundem: 2:716 ut volucris visis rapidissima miluus extis, 2:717 dum timet et densi circumstant sacra ministri, 2:718 flectitur in gyrum nec longius audet abire 2:719 spemque suam motis avidus circumvolat alis, 2:720 sic super Actaeas agilis Cyllenius arces 2:721 inclinat cursus et easdem circinat auras. 2:722 quanto splendidior quam cetera sidera fulget 2:723 Lucifer, et quanto quam Lucifer aurea Phoebe, 2:724 tanto virginibus praestantior omnibus Herse 2:725 ibat eratque decus pompae comitumque suarum. 2:726 obstipuit forma Iove natus et aethere pendens 2:727 non secus exarsit, quam cum Balearica plumbum 2:728 funda iacit: volat ill |